Tử thư di truyền - Tên sách có thể làm ta nhớ đến Tử thư Ai Cập
Tên sách có thể làm ta nhớ đến Tử thư Ai Cập, cuốn cẩm nang được chôn cùng người chết để giúp họ vượt qua hành trình đến được thiên đường vĩnh hằng. Nhưng "Tử thư di truyền" - bộ gene của một sinh vật - được đọc như một cuốn sách về những thế giới đã qua, mang theo câu chuyện của những tổ tiên đã chết hàng triệu năm trước, và có thể được xem như một công cụ dự đoán tương lai.
Ý tưởng trung tâm của Dawkins có thể hình dung bằng hình ảnh tử thư di truyền giống như một bản chép đè - một bản thảo được tạo nên từ các lớp chữ từ rất xa xưa đến rất mới. Những dòng chữ mới che phủ những dòng chữ cũ, nhưng các lớp văn bản trước đó không hoàn toàn mất đi. Những dấu vết của các thế hệ tổ tiên vẫn còn nằm trong những gene định hình nên cách sinh vật hiện đại đang tồn tại.
Theo Dawkins, cơ thể sinh vật - bao gồm cả bộ gene và những đặc điểm biểu hiện ra bên ngoài - có thể được xem như một mô hình về những môi trường mà tổ tiên nó từng sống. Điều đó cũng giải thích vì sao một đặc điểm từng rất hữu ích trong quá khứ đôi khi lại trở nên bất tiện trong hiện tại.
Tiến hóa không bao giờ bắt đầu từ con số không. Mỗi thế hệ kế thừa một di sản di truyền từ các thế hệ trước. Những biến dị mới cũng có thể phát sinh; dưới tác động của chọn lọc tự nhiên, một số biến dị có lợi trong hoàn cảnh nhất định có thể trở nên phổ biến hơn qua nhiều thế hệ. Vì thế một sinh vật hiện tại mang trên mình nhiều dấu ấn của những áp lực chọn lọc mà tổ tiên chúng từng trải qua.
Tiến hóa không phải một kiến trúc sư có thể đập bỏ công trình để xây lại từ đầu. Nó giống một người thợ mù hơn. Mỗi thế hệ tiếp nhận di sản di truyền từ tổ tiên. Những biến dị xảy ra trong vòng đời sinh vật, chọn lọc tự nhiên giữ lại một số trong số đó. Nhưng những "dòng chữ" mới ấy thường xây dựng trên nền tảng có sẵn hoặc hình thành từ chính những cấu trúc đã tồn tại, vì thế dấu vết quá khứ không biến mất hoàn toàn.
Ví dụ trong hành trình tiến hóa, những dòng sinh vật có thể chuyển từ môi trường nước lên đất liền rồi lại quay trở về môi trường nước. Nhưng một khi cơ thể đã thay đổi để thích nghi với một môi trường mới, nó không thể đơn giản quay lại trạng thái ban đầu như chưa từng có chuyện gì xảy ra, mỗi lần chuyển đổi đều để lại dấu vết.
Cá voi là một ví dụ ấn tượng. Ngày nay chúng sống hoàn toàn dưới nước nhưng cơ thể vẫn lưu giữ những dấu vết của quá khứ trên cạn. Nhìn bề ngoài cá voi có vẻ gần gũi với những động vật biển có vú nhưng DNA lại kể một câu chuyện khác: họ hàng gần của cá voi chính là hà mã (hơn cả hà mã với lợn hay các loài động vật có móng chẻ khác).
Mở rộng ra là những minh họa tuyệt vời cho tiến hóa hội tụ - những sinh vật không có quan hệ họ hàng gần đôi khi vẫn tiến hóa những hình thái giống nhau vì chúng phải giải quyết những vấn đề tương tự của môi trường. Những điểm tương đồng về hình dạng có thể đánh lừa trực giác của chúng ta, nhưng những lớp sâu trong bản chép đè sẽ kể câu chuyện thật về lịch sử tiến hóa.
Những độc giả từng đọc GENE VỊ KỶ sẽ bắt gặp nhiều ý tưởng quen thuộc được Dawkins diễn giải lại trong cuốn sách này. Chương "Gene bất tử" cho thấy ý tưởng cốt lõi của TỬ THƯ DI TRUYỀN bắt nguồn từ một quan điểm về sự sống, có thể gọi là góc nhìn của gene. Nhưng lần này Dawkins không chỉ muốn nói gene có vai trò trung tâm trong tiến hóa. Ông cho ta hiểu rằng những giá trị ta thấy ở một sinh vật là kết quả của một lịch sử tương tác lâu dài giữa gene, cơ thể và môi trường.
Phần quan trọng khác là "Ký ức đang sống": Ngoài ký ức cổ xưa của tử thư di truyền, còn những bản thảo mới nhất nằm ở lớp trên cùng của bản chép đè. Hệ miễn dịch và bộ não là hai kho dữ liệu chứa thông tin được ghi lại trong suốt cuộc đời của chính sinh vật, để bổ sung và làm rõ những chi tiết cho cuốn tử thư di truyền.
Richard Dawkins không biến TỬ THƯ DI TRUYỀN thành bài giảng khô khan về tiến hóa. Cuốn sách là một chuyến du ngoạn kỳ thú qua thế giới tự nhiên và ngắm nhìn sự đa dạng đáng kinh ngạc của sự sống. Như thể ông mời người đọc bước vào một cuộc tản bộ qua lịch sử tự nhiên và tập nhìn sự sống như những bằng chứng của quá khứ. Có lẽ đây là lý do tôi thích phụ đề "Cõi mộng Darwin" hơn là chỉ tập trung vào tựa đề "Tử thư di truyền".
Những minh họa rất đẹp của Jana Lenzová khiến trải nghiệm đọc sách trở nên trực quan hơn.
- Hoàng Hà -
