Vì sao lại ưu tiên lấy mẫu DNA bên mẹ hoặc dòng ngoại trong việc tìm lại danh tính các liệt sĩ?
Trong quá trình tìm kiếm và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, có một điều khiến nhiều người thắc mắc: Vì sao khi thu thập mẫu DNA của thân nhân, những mẹ hoặc thuộc dòng ngoại lại thường được ưu tiên hơn?
Câu trả lời nằm ở DNA ty thể (mtDNA).
Sau hàng chục năm, tác động của thời gian và môi trường có thể khiến DNA trong hài cốt bị phân hủy, các phân tử DNA bị đứt gãy và không còn nguyên vẹn như ban đầu, gây khó khăn cho việc thu thập và phân tích. Điều này xảy ra với cả DNA nhân và DNA ty thể. Tuy nhiên, DNA ty thể có một lợi thế: mỗi tế bào chứa rất nhiều bản sao DNA ty thể, trong khi DNA nhân chỉ có số lượng bản sao hạn chế hơn. Vì vậy, trong trường hợp hài cốt đã bị phân hủy nặng, các nhà khoa học vẫn có thể thu thập được DNA ty thể để phân tích.
Nhưng để so sánh một mẫu DNA ty thể từ hài cốt, cần có một mẫu đối chiếu phù hợp. Và đây chính là lúc dòng mẹ trở nên quan trọng.
DNA ty thể được truyền theo dòng mẹ. Con cái nhận DNA ty thể từ mẹ, còn DNA ty thể của người cha thông thường không được truyền lại cho thế hệ sau. Vì vậy, những người cùng thuộc một dòng mẹ có thể mang những đặc điểm DNA ty thể tương đồng.
Chẳng hạn, một liệt sĩ và người chị gái cùng mẹ đều nhận DNA ty thể từ mẹ của họ. Người chị gái có thể tiếp tục truyền DNA ty thể ấy cho con mình. Vì vậy, trong trường hợp cần xác định danh tính liệt sĩ, mẫu DNA của những người thân thuộc dòng mẹ có thể được sử dụng để đối chiếu với DNA ty thể thu được từ hài cốt.
Đó cũng là lý do nhóm thân nhân thuộc dòng mẹ như mẹ đẻ, bà ngoại, anh chị em cùng mẹ và những người họ hàng theo dòng mẹ được đặt ở vị trí ưu tiên trong quá trình lấy mẫu DNA để xác định danh tính liệt sĩ.
Tuy nhiên, điều này không có nghĩa khoa học ngày nay chỉ có thể tìm kiếm danh tính liệt sĩ thông qua dòng mẹ.
Công nghệ giám định DNA ngày nay đã tiến xa hơn rất nhiều. Những phương pháp mới như NGS-SNP có thể phân tích những đoạn DNA rất ngắn còn sót lại trong các mẫu hài cốt bị phân hủy nặng, đồng thời sử dụng hàng nghìn chỉ thị SNP trên DNA trong nhân tế bào. Nhờ đó, việc đối chiếu quan hệ huyết thống có thể được mở rộng theo cả dòng cha và dòng mẹ, thậm chí với những người thân ở các thế hệ xa hơn.
Những công nghệ mới đang mở rộng đáng kể khả năng tìm kiếm. Tuy vậy, DNA ty thể vẫn có giá trị trong giám định các mẫu hài cốt lâu năm, nhờ đặc điểm di truyền theo dòng mẹ và số lượng bản sao lớn trong tế bào.
Và câu chuyện về DNA ty thể không chỉ giúp chúng ta hiểu vì sao một người mẹ, một người chị hay một người thân bên ngoại có thể trở thành mắt xích quan trọng trong hành trình xác định danh tính một liệt sĩ. Nó còn dẫn chúng ta đến một câu chuyện lớn hơn rất nhiều về lịch sử của chính loài người.
Trong “Chúng ta là ai và chúng ta đã đến đây thế nào?”, nhà di truyền học David Reich kể về cuộc cách mạng DNA cổ đại - một lĩnh vực đang thay đổi cách chúng ta nhìn về nguồn gốc và quá khứ của con người.
Từ những mẩu xương được bảo tồn qua hàng nghìn, thậm chí hàng chục nghìn năm, các nhà khoa học có thể thu nhận và phân tích DNA để tìm hiểu những con người đã sống trước chúng ta: họ là ai, di cư từ đâu, họ gặp gỡ và hòa trộn với những nhóm người nào.
Trong hành trình ấy, DNA ty thể từng đóng một vai trò đặc biệt. Vì được truyền theo dòng mẹ, các nhà khoa học có thể lần theo một nhánh di truyền qua nhiều thế hệ và truy ngược về quá khứ xa xôi. Từ những nghiên cứu về DNA ty thể, khái niệm “Eva ty thể” (Mitochondrial Eve) ra đời - người phụ nữ mà dòng DNA ty thể của tất cả con người hiện đại ngày nay có thể truy ngược về.
Nhưng “Eva ty thể” không phải là người phụ nữ duy nhất sống vào thời điểm đó, cũng không phải “người mẹ đầu tiên của nhân loại”. Bà là tổ tiên chung gần nhất của chúng ta xét riêng trên dòng DNA ty thể - một nhánh nhỏ trong toàn bộ lịch sử di truyền phức tạp của loài người.
Ngày nay, khi các nhà khoa học có thể đọc được toàn bộ hệ gen từ những mẫu DNA cổ đại, bức tranh ấy trở nên rộng lớn hơn rất nhiều. Lịch sử của loài người không được tạo nên từ một dòng tổ tiên duy nhất, mà là kết quả của vô số cuộc di cư, gặp gỡ và hòa trộn giữa các quần thể qua hàng nghìn, hàng chục nghìn năm.
Và ở một quy mô gần gũi hơn, chính những dấu vết di truyền ấy cũng đang giúp con người lần theo quan hệ huyết thống để tìm lại danh tính của những người đã nằm xuống sau hàng chục năm.
Từ một dòng mẹ có thể lần theo lịch sử của một gia đình.
Từ một mẫu hài cốt có thể tìm lại danh tính của một con người.
Và từ những mẩu xương cổ đại, các nhà khoa học có thể viết lại lịch sử của cả loài người.
Có lẽ đó cũng là điều kỳ diệu nhất của DNA: những dấu vết nhỏ bé bên trong cơ thể có thể lưu giữ những câu chuyện lớn hơn rất nhiều so với chính chúng ta.
