Vì sao người mẹ và dòng họ bên ngoại có thể trở thành “chìa khóa” để tìm lại danh tính một liệt sĩ sau hàng chục năm?
Sau 40, 50, thậm chí 80 năm, việc xác định danh tính một hài cốt liệt sĩ là một hành trình đầy thách thức. Thời gian khiến DNA trong hài cốt bị phân hủy, nhiều mẫu chỉ còn lại những đoạn vật chất di truyền rất ngắn. Nhưng chính từ những dấu vết nhỏ bé ấy, khoa học vẫn có thể lần theo một mối liên hệ đã tồn tại qua nhiều thế hệ: mối liên hệ huyết thống.
Từ khoảng những năm 2000, Việt Nam bắt đầu ứng dụng giám định DNA trong xác định danh tính hài cốt liệt sĩ. Ở giai đoạn đầu, việc giám định chủ yếu dựa trên phân tích DNA ty thể (mtDNA) - loại DNA có bộ gen riêng và được truyền chủ yếu theo dòng mẹ.
Đây là lý do người mẹ và những người thân thuộc dòng mẹ có thể trở thành những mắt xích quan trọng trong hành trình tìm lại danh tính một liệt sĩ.
Một người con nhận DNA ty thể từ mẹ. Nếu hai người là anh chị em cùng mẹ, họ có thể mang cùng một dòng DNA ty thể được thừa hưởng từ người mẹ. Người con gái lại có thể tiếp tục truyền dòng DNA ty thể ấy cho con mình. Vì thế, trong một số trường hợp, mẫu DNA của những người thân thuộc dòng mẹ - chẳng hạn mẹ đẻ, anh chị em cùng mẹ hoặc con của chị em gái - có thể được sử dụng để đối chiếu với mẫu DNA thu được từ hài cốt.
Nhưng DNA ty thể không phải là toàn bộ câu chuyện.
Phương pháp dựa trên mtDNA có giới hạn vì chỉ cho phép lần theo quan hệ theo dòng mẹ. Hơn nữa, những người không có quan hệ huyết thống gần vẫn có thể mang DNA ty thể giống hoặc tương tự nhau.
Ngày nay, công nghệ giám định DNA đã tiến xa hơn. Những phương pháp mới như NGS-SNP có khả năng phân tích những đoạn DNA rất ngắn còn sót lại trong các mẫu hài cốt bị phân hủy nặng, đồng thời sử dụng hàng nghìn chỉ thị SNP trên DNA trong nhân tế bào. Nhờ đó, việc đối chiếu có thể mở rộng theo cả dòng cha và dòng mẹ, giúp tăng khả năng xác định quan hệ huyết thống.
Từ những đoạn DNA nhỏ bé còn sót lại sau hàng chục năm, khoa học có thể lần theo những mối quan hệ huyết thống tưởng như đã bị thời gian xóa nhòa.
Và câu chuyện về DNA ty thể cũng đưa chúng ta đến một câu hỏi lớn hơn: Nếu có thể lần theo một dòng di truyền qua nhiều thế hệ, chúng ta có thể lần ngược lịch sử của loài người đến đâu?
Trong “Gen - Lịch sử và tương lai của nhân loại”, Siddhartha Mukherjee kể về gene không chỉ như một đơn vị di truyền, mà như một phần của lịch sử nhân loại - lịch sử về cách con người khám phá, hiểu và từng bước làm chủ thông tin di truyền của chính mình.
Một trong những câu chuyện đáng chú ý mà Mukherjee đề cập là “Mitochondrial Eve” – Eva ty thể.
Thông qua việc nghiên cứu DNA ty thể, các nhà khoa học có thể lần theo một dòng di truyền được truyền qua mẹ và tìm về một người phụ nữ tổ tiên chung của tất cả con người hiện đại. Bà được gọi là “Eva ty thể”.
Điều này không có nghĩa bà là người phụ nữ duy nhất từng sống vào thời điểm đó, hay là “mẹ của toàn nhân loại”. Đúng hơn, bà là người phụ nữ mà dòng DNA ty thể đã được truyền liên tục qua các thế hệ và còn tồn tại trong tất cả chúng ta ngày nay.
Từ một người mẹ xa xưa, qua hàng trăm nghìn năm, một dòng di truyền vẫn tiếp tục được truyền lại. Và từ những người mẹ, người chị, người em gái trong một gia đình hôm nay, các nhà khoa học cũng có thể lần theo những dấu vết di truyền để tìm kiếm danh tính của một người đã nằm lại sau chiến tranh.
Hai câu chuyện tưởng như cách nhau hàng trăm nghìn năm ấy thực ra lại gặp nhau ở một điểm: gene lưu giữ những dấu vết của lịch sử.
Đó có thể là lịch sử của cả loài người. Có thể là lịch sử của một gia đình. Hoặc chỉ là câu chuyện về một người con mà mẹ đã chờ đợi suốt hàng chục năm.
Khoa học không thể quay ngược thời gian. Nhưng bằng cách đọc những dấu vết di truyền còn sót lại, con người có thể lần theo những mối liên hệ huyết thống để tìm lại danh tính của những người đã mất.
Để một hài cốt có lại một cái tên. Để một gia đình có được câu trả lời.
Và để những người đã nằm xuống sau hàng chục năm cuối cùng được trở về với đúng lịch sử của mình.
