Bàn luận về phong trào Đông Du ở miền Nam
Bích Ngọc
Thứ Năm,
30/04/2026
10 phút đọc
Nội dung bài viết
Sau khi phong trào Cần Vương thất bại, lịch sử Việt Nam bắt đầu có những bước chuyển mới. Về cơ bản, thực dân Pháp cơ bản hoàn tất việc xâm lược Việt Nam và chia cả nước thành 3 vùng: Bắc kỳ và Trung kỳ là xứ bảo hộ, còn Nam kỳ là thuộc địa/vùng lãnh thổ hải ngoại của Pháp. Sự thất bại của Cần Vương còn là dấu mốc của sự chấm dứt phong trào yêu nước theo hệ tư tưởng phong kiến “trung quân, ái quốc” và triều đình nhà Nguyễn cũng trở thành tay sai cho Pháp. Cùng với đó, chính sách khai thác thuộc địa của Pháp đã đem lại những thay đổi cho kinh tế - xã hội Việt Nam: những yếu tố kinh tế tư bản chủ nghĩa được du nhập và xuất hiện những giai cấp - tầng lớp mới. Tuy Pháp có thể buộc nhà Nguyễn đầu hàng, nhưng Pháp không thể hủy diệt được ý chí cứu nước của nhân dân Việt Nam. Chính vì vậy, những hoạt động yêu nước theo hệ tư tưởng mới (dân chủ tư sản) đã ra đời ở Việt Nam vào cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX: xu hướng bạo động và xu hướng canh tân. Phong trào Đông Du ra đời trong hoàn cảnh như thế. Và cuốn sách dưới đây đúng như tên gọi của nó: tập trung bàn luận về phong trào Đông Du ở miền Nam.
Trước khi đọc cuốn sách này, hiểu biết của tôi về Đông Du rất hạn chế và cũng không nghĩ rằng Nam kỳ lại chính là nơi phong trào này phát triển mạnh mẽ. Có thể mọi người đã biết, mục đích của phong trào Đông Du là tuyển chọn những thanh niên ưu tú sang Nhật du học, tiếp thu những tri thức mới cần thiết cho công cuộc giành độc lập và canh tân nước nhà. Vì sao Phan Bội Châu - người khởi xướng và lãnh đạo phong trào lại lựa chọn Nhật Bản? Đó là bởi vì Nhật là nước châu Á không bị thực dân phương Tây đô hộ, thực hiện canh tân thành công (Duy tân Minh Trị), đánh bại đế quốc Nga (1905) và hơn nữa còn là một quốc gia “đồng chủng, đồng văn” với Việt Nam. Ban đầu, những người Đông Du mong muốn nhờ Nhật giúp ta đánh Pháp, nhưng sau đó họ đã chuyển từ “cầu viện” sang “cầu học”. Có thể nói thêm chỗ này, khi đọc cuốn sách, chúng ta sẽ thấy định hướng học tập của các thanh niên Đông Du không gói gọn trong quân sự, chính trị, kinh tế hay văn hóa, mà bao gồm tất cả các lĩnh vực. Trong hoàn cảnh lịch sử khi đó, có người lựa chọn con đường bạo động - dùng giải pháp quân sự để đánh đuổi Pháp, có người lựa chọn con đường canh tân - vận động cải cách để đất nước phát triển và đủ lực để giành độc lập. Thoạt nhìn, hai con đường đó dường như loại trừ nhau, nhưng thật ra giữa hai xu hướng ấy không có tính chất mâu thuẫn một sống một còn. Trái lại, chính trong phong trào Đông Du, chúng ta sẽ thấy rằng những người yêu nước ấy đã có sự kết hợp cả hai giải pháp cứu nước ấy (dù chưa có sự thống nhất hài hòa). Cho nên, có một việc không nên khi tìm hiểu phong trào yêu nước theo hệ tư tưởng dân chủ tư sản là đánh giá cao một trong hai xu hướng (bạo động, cải cách) và hạ thấp xu hướng còn lại.
Tiếp đến, có một vấn đề rất thú vị, mà có thể chúng ta đã bỏ qua: Tại sao phong trào Đông Du lại rất phát triển ở miền Nam? Trước hết, chúng ta thấy rằng Nam kỳ khi ấy là thuộc địa của Pháp nên không còn thuộc chủ quyền của nhà Nguyễn và được cai trị bằng chính luật lệ của Pháp. Đây là một nỗi đau của người Việt Nam nói chung và của người Nam kỳ nói riêng. Nhưng, bên cạnh đó lại có điểm thuận lợi cho phong trào yêu nước. Những người Việt có quốc tịch Pháp không bị kiểm soát gắt gao và có thể hoạt động yêu nước công khai, hợp pháp bằng các hoạt động như viết báo, kinh doanh, diễn thuyết,... Người Nam kỳ nhờ có hoạt động kinh tế tương đối khá giả và chức quyền trong chính quyền Pháp đã nhiệt tình ủng hộ phong trào Đông Du bằng cách quyên góp tài vật, cho con cái đi Nhật,...
Sau đó, phong trào Đông Du nhanh chóng bị thực dân Pháp để ý và bắt tay với Nhật để dập tắt, đàn áp. Tuy vậy, phong trào Đông Du đã có những giá trị lịch sử nhất định. Đầu tiên, nó đã cổ vũ những người Việt Nam yêu nước hãy tiếp tục cứu nước bằng con đường nào đó - sự kết thúc của con đường phong kiến không phải là sự cáo chung của dân tộc Việt Nam. Và quan trọng là phong trào Đông Du đã để lại rất nhiều bài học cho cách mạng Việt Nam sau này: bài học về nhận diện bản chất đế quốc - thực dân, vai trò của lãnh đạo cách mạng, bài học về tổ chức phong trào yêu nước ở cả 3 miền, bài học về phát huy và đoàn kết mọi lực lượng yêu nước,...
Có một điểm rất hay ở cuốn sách, đó là đánh giá về phong trào Đông Du và nhất là Đông Du ở miền Nam, các tác giả đã đúng đắn khi không áp đặt lăng kính người hậu thế vào những sự kiện lịch sử đã xảy ra. Ở phần nhận định về sự thất bại và hạn chế của phong trào Đông Du, chúng ta phải đặt nó trong bối cảnh lịch sử khi đó để đưa ra kết luận, tránh rơi vào những ý kiến thuần túy chủ quan.Đã hơn 120 năm kể từ khi phong trào Đông Du xuất hiện, liệu những nhân vật lịch sử gắn liền với nó có chìm vào quên lãng? Riêng đối với bản thân tôi, những cái tên như Nguyễn Thần Hiến, Nguyễn Quang Diêu, Trần Chánh Chiếu,... đã được nghe ở đâu đó hoặc gắn với tên đường, tên trường. Thế nhưng, thật là một thiếu xót vì vẫn chưa tìm hiểu về họ. Thông qua cuốn sách này, tôi đã có cơ hội nhìn thấy một phần nào đó “chân dung” của những nhân vật tham gia phong trào Đông Du ở miền Nam. Họ có xuất thân rất đa dạng, có người là điền chủ, thương nhân hay trí thức,... nhưng tựu trung đều yêu nước và hăng hái tham gia phong trào. Như vậy đâu phải ông điền chủ hay tư sản nào cũng bán nước! Thậm chí, chính nhân vật Trần Chánh Chiếu (Gilbert Chiếu) là người có quốc tịch Pháp nhưng đâu có làm Việt gian. Đây chính là một bài học rất quan trọng cho cách mạng Việt Nam và đã được Nguyễn Ái Quốc khẳng định trong Cương lĩnh chính trị đầu tiên của Đảng Cộng sản Việt Nam về việc tập hợp mọi người Việt Nam yêu nước tham gia cách mạng mà không phân biệt xuất thân.
Như vậy, cuốn sách gồm có hai nhóm bài viết chính: viết chung về phong trào Đông Du ở miền Nam và viết riêng về một số nhân vật tiêu biểu của phong trào này. Thời điểm các bài viết này được xuất bản lần đầu tiên là năm 2006 - cách nay đã 20 năm, nhưng một số vấn đề mà các tác giả đặt ra chưa cũ. Ví dụ như thái độ khi nghiên cứu về một phong trào yêu nước không thành công, việc công nhận những nhân vật có đóng góp cho lịch sử dân tộc, hay một câu hỏi cũng rất thú vị: vì sao phong trào Đông Du lại được người Nam kỳ hăng hái tham gia nhưng cũng “hăng hái” rút lui khi nó bị đàn áp,...
Nói tóm tại, cuốn sách “Phong trào Đông Du ở miền Nam” đã góp phần cung cấp thêm những hiểu biết về một mảng lịch sử quan trọng để hiểu về chính phong trào Đông Du, cũng như đi đến tìm hiểu toàn cảnh phong trào yêu nước đầu thế kỷ XX. Hiện nay, đất nước đang rất cần những động lực mới để phát triển bền vững và không tụt hậu. Việc quay lại tìm hiểu cách người Việt Nam ở thế kỷ trước nhìn đất nước mình và nhìn ra thế giới sẽ cung cấp những bài học vô cùng quan trọng.
-Chuột thư viện-
