Câu chuyện về cụ Phan Châu Trinh

Tháng 3 sôi sục giữa lòng Sài Gòn

…Cũng trong cuộc mít-tinh, 2.000 truyền đơn bằng chữ quốc ngữ ký tên Nguyễn An Ninh và Dejean de la Bâtie bóng gió về hành động đối đầu trực tiếp nhà cầm quyền được phân phát. Một đoạn nội dung truyền đơn trên La Cloche Fêlée số ra ngày 23.3.1926: “… Từ 70 năm, bao nhiêu nhà yêu nước của dân tộc ta đã bị giết chóc, tù đày, ngược đãi. Hỡi anh em, lẽ nào anh em chịu cúi đầu cam phận ngựa trâu…”.

Lúc này, người dân lục tỉnh đổ về Sài Gòn để đón Bùi Quang Chiêu, “các khách sạn đều chật ních”, các báo thuộc phe Lập hiến đưa tin rầm rộ, Đông Pháp thời báo cũng rất hăng hái. Báo L’Impartial (Trung lập) kêu gọi người quốc tịch Pháp phản biểu tình. Sài Gòn sôi sục, một bên là biểu tình chào đón, ủng hộ Bùi Quang Chiêu với lực lượng nòng cốt là Đảng Thanh niên của Trần Huy Liệu khi đó đã rất đông người xin gia nhập, một bên là lực lượng phản biểu tình của nhóm người có quốc tịch Pháp, Tây lai...

Chính quyền thuộc địa lo ngại sẽ có cuộc đụng độ giữa hai bên, gây ảnh hưởng đến trật tự trị an. Bấy giờ, một Ban Trị sự đón tiếp Bùi Quang Chiêu được thành lập gồm thành phần lãnh đạo Đảng Lập hiến, vài nhà đại tư sản và lãnh đạo (chủ nhiệm Nguyễn Kim Đính, chủ bút Trần Huy Liệu) tờ Đông Pháp thời báo.

Ngày 23.3.1926, ký giả Lâm Hiệp Châu ra tờ Jeune Annam (An Nam trẻ) trái phép (chỉ công dân Pháp mới được ra báo). Lâm Hiệp Châu làm chủ nhiệm, Dejean de la Bâtie làm chủ bút. Ngoài việc đả kích chính sách Pháp - Việt đề huề của Đảng Lập hiến, báo còn đăng lại bài của Nguyễn Ái Quốc, Nguyễn Thế Truyền trên La Paria (Người cùng khổ).

Trưa ngày 24.3, Sở Mật thám bắt Nguyễn An Ninh vì cuộc mít-tinh ở xóm Lách, bắt Dejean de la Bâtie và Lâm Hiệp Châu vì liên quan đến tờ báo Jeune Annam. Cũng trong ngày, tin cụ Phan Châu Trinh qua đời được loan báo khắp Sài Gòn.

Tin Nguyễn An Ninh bị bắt, Phan tiên sinh tạ thế cùng trong một ngày làm chấn động Sài Gòn.

Trong cuộc mít-tinh lúc 7 giờ tối hôm đó, Bùi Quang Chiêu đăng đàn nói về chính sách Pháp - Việt đề huề và nguyện hy sinh vì nó, không nhắc gì đến chuyện Nguyễn An Ninh bị bắt. Chỉ cách nhau ba giờ đồng hồ, Đảng Thanh niên, và cả bản thân Trần Huy Liệu, từ lực lượng nòng cốt chào đón Bùi Quang Chiêu trở thành lực lượng chống đối ông và Đảng Lập hiến của ông. Những ngày tiếp đó báo chí quốc ngữ và Pháp ngữ đưa tin về Phan Châu Trinh rầm rộ, tiếc thương, ca tụng nhà chí sĩ. Đông Pháp thời báo đăng nhiều thơ ca, câu đối “của các tầng lớp nhân dân gửi đến điếu nhà chí sĩ”. Trong khoảng thời gian đấu tranh đang lên này, số lượng in của Đông Pháp thời báo tăng từ 2.300 bản in lên đến 11.000. Đang khi thông tin về Phan Châu Trinh phủ sóng báo chí thì Phan Văn Trường âm thầm đăng “Tuyên ngôn Đảng Cộng sản” trên La Cloche Fêlée từ số ra ngày 30.3.1926.

Đám tang Phan Châu Trinh ngày 4.4.1926 trở thành một sự kiện lớn chưa từng có trong lịch sử Sài Gòn bấy giờ, sư gia Peycam cho rằng số người đưa tang lên đến 70.000, trong hồi ký Trần Huy Liệu ghi là 140.000 người. Cụ Mai Đăng Đệ viết câu đối viếng cụ Phan Châu Trinh: “Nhất Phan tử khứ, nhất Phan qui hoàn, ta lai Tổ quốc/ Thiên cổ văn chương, thiên cổ tâm sự, thùy vi Tiên sinh.” Một ông Phan (Châu Trinh) chết đi, một ông Phan (Bội Châu) sống dở chết dở (giảm lỏng tại Huế), khốn cùng là Tổ quốc chúng ta. Để giành độc lập phải chuyển đổi văn hóa thành hành động chính trị.

Kể từ sau đám tang Phan Châu Trinh, đời sống chính trị của người Việt thông qua báo chí, một thực thể chính trị, chia đôi chiến tuyến. Một bên là Đảng Lập hiến với nhóm đối lập ôn hòa, đại diện là Bùi Quang Chiêu; một bên là nhóm cấp tiến với Nguyễn An Ninh và Đảng Thanh niên của Trần Huy Liệu. Kỷ niệm một năm ngày mất chí sĩ họ Phan, hai nhóm tổ chức hai lễ tưởng niệm riêng bên mộ ông, cũng là lúc làng báo Sài Gòn chuyển qua một giai đoạn mới. Lỗi giao diện: file 'snippets/shortcode-….bwt' không được tìm thấy (Hết trích)

Từ Ba-lê (Paris) hoa lệ về nước, cụ Phan đã hai lần đăng đàn diễn thuyết tại Sài Gòn, Huỳnh Thúc Kháng tiên sanh cho rằng đó là hai bản chúc thư Phan tiên sanh để lại cho chúng ta. Hai bản chúc thư này đã được in trọn vẹn trong cuốn sách “Đạo Đức, luân lý Đông Tây” (Nxb. Tổng Hợp TP. HCM, 2024).

Hôm nay và ngày mai, ở Sài Gòn có diễn ra hai buổi tọa đàm khoa học nhân kỷ niệm 100 năm ngày mất cụ Phan. Năm sau, sẽ là tròn 120 năm kể từ khi Đông Kinh Nghĩa Thục ra đời (1907-2027), 155 năm ngày sinh cụ Phan Châu Trinh (1872-2027), và 160 năm ngày sinh cụ Phan Bội Châu (1867-2027). Phan Bội Châu và Phan Châu Trinh, hai nhân vật kiệt hiệt của Việt Nam tưởng rất gần mà lại rất xa.

Phan Bội Châu là một trong những người giữ vai trò quan trọng nhất trong việc thức tỉnh hồn nước, thơ văn Phan Bội Châu thể hiện khá rõ điều này. Cuộc cách mạng Tân Hợi (1911) phần nào đó ảnh hưởng đến Phan Bội Châu thay đổi ngọn cờ quân chủ (khi xuất dương) thành lá cờ dân chủ. Phan Bội Châu mang chủ trương bạo động: “Sinh bình tôi vốn ôm chủ nghĩa cấp khích” (trong Tự phán). Phan Bội Châu cho rằng kẻ thù của địch là bạn ta, vì vậy Phan Bội Châu ngỏ ý cầu viện các nước mà cụ cho rằng có sự xung đột quyền lợi với Pháp. Đồng minh muôn thuở tìm đâu ra? Phan Bội Châu lấy câu nói của Mazzini (Mã Chí Nê) làm chủ thuyết: “Giáo dục dữ bạo động đồng thời tịnh hành” (Giáo dục và bạo động cùng tiến hành song song). Khoảng thời gian sang Nhật xin viện trợ quân sự, Phan Bội Châu kết giao với Lương Khải Siêu, qua bút đàm Lương khuyên cụ: “Quý quốc chớ lo không có ngày độc lập, mà chỉ nên lo quốc dân không có đủ tư cách độc lập… Thực lực của quý quốc là dân trí, dân khí, và nhân tài”. Cụ Phan không hết lòng tin tưởng vào vai trò của giáo dục, hết lòng tin vào bạo động; và bỏ qua cơ hội, không có ý định tìm hiểu kẻ thù - con người và nước Pháp.

Ngược lại, châm ngôn của Phan Châu Trinh là “Vọng ngoại tắc ngu, bạo động tắc tử” (“Không nên cậy vào nước ngoài, cậy vào nước ngoài là ngu; không nên bạo động, bạo động là chết”) và “ỷ Pháp cầu tiến bộ”. Phan Châu Trinh cho rằng: “Chưa có tư cách quốc dân độc lập, dầu có nhờ cậy sức nước ngoài chỉ diễn cái trò ‘đổi chủ làm đầy tớ lần thứ hai’, không ích gì… mình không tự lập, ai cũng là kẻ cừu của mình, Triều Tiên, Đài Loan, cái gương rõ ràng, người Nhật chắc gì hơn người Pháp” (Thi tù tùng thoại, tr. 105). Phan Châu Trinh chống bạo động, chủ trương duy tân “chấn dân khí, khai dân trí, hậu dân sinh” và “tự lực khai hóa”, dân trí còn thấp thì có giành được độc lập “cũng không phải là điều hạnh phúc cho dân”. Mạnh dạn đưa một chủ thuyết khác hầu hết mọi người, chữ cách mạng của cụ Phan Tây Hồ là ở chỗ đó.

Trường Đông Kinh Nghĩa Thục ra đời là kết quả của quá trình duy tân tư tưởng theo khuynh hướng dân chủ đầu thế kỷ 20, những người ủng hộ chủ chốt là những học giả và nhà cải cách, trong đó có cả Phan Bội Châu và Phan Châu Trinh.

“Bàn bạc tha hồ, đối đáp tự do” là khẩu hiệu năm xưa của trường Đông Kinh Nghĩa Thục, đại diện cho tinh thần tự do học thuật và giáo dục khai phóng. Chuyện xưa nhưng không hề cũ.

-Nguyễn Quang Diệu-