"Đi tìm hiện tại" chính là một cánh cửa dẫn nhập hoàn hảo
"Nếu các phương trình vĩ đại nhất của vật lý hiện đại khẳng định rằng toàn bộ quá khứ, hiện tại và tương lai chỉ là một khối không-thời gian đóng băng và khoảnh khắc 'Bây giờ' hoàn toàn không tồn tại trong vũ trụ... thì thứ mà bạn đang trải nghiệm ngay giây phút này thực chất là gì? Một ảo giác thần kinh, hay chính là ngọn lửa đang tạo tác nên toàn bộ thực tại?"
Khi ngồi nghĩ về cuốn "Bẫy Hạnh Phúc", mình chợt nhận ra cội nguồn của mọi cái bẫy tâm lý thường nằm ở một rễ sâu xa hơn: cách chúng ta mắc kẹt trong ảo tưởng về thời gian. Để thực sự tháo gỡ cái bẫy ấy, chúng ta cần một lăng kính đủ sâu sắc từ cuốn sách "Đi tìm hiện tại” của tác giả Jo Marchant. Bằng cách đan cài tuyệt mỹ giữa vật lý lượng tử, khoa học thần kinh và triết học phương Đông, cuốn sách không liệt kê các khái niệm khô khan mà xâu chuỗi chúng thành một hành trình định nghĩa lại toàn bộ thực tại.
Hãy cùng mình nhìn sâu vào bản chất của sự tồn tại.
1. Nghịch lý của thực tại và "ảo giác" mang tên Hiện Tại
Theo Thuyết Tương đối, thời gian là một chiều không gian đóng băng, nơi quá khứ, hiện tại và tương lai cùng tồn tại; phương trình vật lý không hề ưu tiên cho bất kỳ khoảnh khắc "Bây giờ" nào. Thế nhưng, thật kỳ lạ, từ hàng ngàn năm trước, các tín đồ Phật giáo A Tỳ Đàm ở phương Đông lại tin rằng khi một khoảnh khắc kết thúc, toàn bộ sự tồn tại cũng chấm dứt, và vũ trụ được tái tạo mới hoàn toàn khoảng 75 lần mỗi giây (hay còn gọi là Sát-na).
Sự giao thoa kỳ diệu này được giải mã bằng chính sinh học của chúng ta. Để duy trì sự sống chống lại sự phân rã của vũ trụ, bộ não phải xử lý một mớ bòng bong các tín hiệu giác quan vốn luôn chậm trễ. Để ta không phát điên, não bộ sử dụng "Mã hóa dự đoán" như một "ảo giác có kiểm soát", liên tục dự đoán và viết ra khoảnh khắc hiện tại. Hiện tại mà ta đang sống, hóa ra là bản dự đoán hoàn hảo nhất do bộ não dệt nên.
2. Giải cấu trúc "Cái tôi" – Khi khoa học gặp gỡ Đạo Phật
Hóa ra, "Thời gian" và "Cái tôi" chỉ là hai mặt của cùng một đồng xu. Cái tôi tự tôn mà chúng ta bám chấp thực chất là một cấu trúc được chắp vá từ ký ức quá khứ và những lo âu tương lai. Phật giáo chỉ ra rằng đau khổ sinh ra từ thói quen bám chấp hoặc xua đuổi các cảm giác này. Bằng cách buông bỏ gánh nặng của quá khứ và mở lòng với Hiện tại, ta mới có cái nhìn rõ ràng về thực tại.
Khi ta làm được như lời Thiền sư Takuan Sōhō dạy các võ sĩ đạo Samurai: “Tiền hậu tế đoạn” - chặt đứt làn ranh giữa trước và sau, nay và xưa, cảm giác về "Cái tôi" ngay lập tức tan biến. Bạn bước vào trạng thái "Dòng chảy" (Flow) của khoa học, hay trạng thái Mindfulness của Sư Ông, nơi "thiên nhiên và bạn hòa làm một". Đó là lúc ta cảm nhận được sự bộc phát tự nhiên của một khoảnh khắc duy nhất, tĩnh lặng và trọn vẹn như tiếng ếch nhảy vào ao nước cổ trong thơ Haiku của Matsuo Bashō.
3. Quyền năng của sự lựa chọn và ý nghĩa của việc sống
Nếu hiện tại là ảo giác, vậy ta sống để làm gì? Cuốn sách đưa ta đến một sự hội ngộ chấn động giữa Triết gia Long Thọ từ thế kỷ II và nhà vật lý lượng tử đương đại Carlo Rovelli: “Thế giới giống như một tập hợp các góc nhìn có mối liên hệ mật thiết với nhau” Không có gì tồn tại tự thân hay độc lập, mọi thứ chỉ tồn tại trong mối tương quan. "Chính xác bởi nó vô thường, bởi nó thiếu vắng bất kỳ điều gì tuyệt đối, nên hiện tại mới giàu ý nghĩa và quý giá".
Thực tại cốt lõi là Vô thường, đẹp đẽ và mong manh như những bức tranh mạn-đà-la bằng cát của các tăng sĩ Tây Tạng. Vũ trụ không phải là một chiếc đồng hồ dây cót tĩnh lặng chạy từ vụ nổ Big Bang. Trái lại, bản chất tối thượng của thực tại là sự liên tục phát khởi, bùng lên như một dòng suối. Giống như lời Thiền sư Dogen với khái niệm “Hữu Thời”: “Mỗi giây phút là tất cả thời, mỗi giây phút là toàn thể thế giới". Khoảnh khắc "Bây giờ" chính là lằn ranh nơi vô số các khả năng lượng tử sụp đổ để ngưng đọng thành thực tại thông qua sự lựa chọn của chúng ta.
Ngay bây giờ, ngay tại đây, "tất cả chúng sinh cùng hội tụ vào khoảnh khắc và một thế giới bao la mở ra: quá khứ, hiện tại, tương lai, trái đất, cây cối, các hành tinh, mặt trăng và mặt trời". Chúng ta không phải là tù nhân của thời gian, mà là những tác giả đang trực tiếp "đồng sáng tạo" nên vũ trụ này.
Lời kết
Sống, suy cho cùng, không phải là khao khát tương lai hay nuối tiếc quá khứ. Như Sư Ông Thích Nhất Hạnh từng nói: "Nếu bạn bỏ lỡ khoảnh khắc hiện tại, chúng ta đánh mất ước hẹn, lỡ hẹn với sự sống". Chánh niệm chính là nghệ thuật đưa sự chú ý trở về "đây và bây giờ". Sống là trọn vẹn chú ý, cảm nhận và hành động ngay trong giây phút này. Hiện tại không phải lát cắt thời gian chật hẹp, mà là suối nguồn nguyên sơ làm cho sự sống trở thành khả thi.
Và bạn, chính là ngọn lửa đang cháy trong khoảnh khắc đó.
P/s: Cuốn sách này thực sự đã làm mình bất ngờ, không chỉ bởi khối lượng kiến thức đồ sộ mà còn bởi chất thơ bàng bạc lẩn khuất trong từng câu chữ.
Ngay khi khép lại trang cuối, mình đã quyết định mang nó đi tặng, bởi mình tin đây là một tác phẩm quá đẹp để giữ cho riêng mình. Đặc biệt, nếu bạn chưa từng quen với những khái niệm minh triết phương Đông hay cảm thấy những giáo lý cổ xưa quá trừu tượng, thì "Đi tìm hiện tại" chính là một cánh cửa dẫn nhập hoàn hảo. Nó dùng sự logic, rành mạch của khoa học hiện đại để dẫn dắt chúng ta chạm tay vào cốt lõi của lối sống chánh niệm, tỉnh thức. Một cuốn sách xứng đáng để đọc, để ngẫm, và để... đem tặng!
- Omega+ Buddies Phùng Khắc Thành -
