Hokusai đã từng vẽ “manga” từ hơn hai trăm năm trước?

Nếu muốn kể cho ai đó một câu chuyện, chúng ta có vô số cách: viết vài dòng, chụp một tấm ảnh, quay một đoạn video hay gửi cho nhau một chiếc meme.

Nhưng từ rất lâu trước khi có sách in, điện thoại hay Internet, con người đã biết kể chuyện bằng một cách khác: vẽ ra câu chuyện. Những hình vẽ trên đá, những biểu tượng, những bức tranh… không chỉ để trang trí. Chúng giúp con người ghi lại những gì mình nhìn thấy, những điều mình tin tưởng và những câu chuyện muốn truyền lại cho thế hệ sau.

Ở Trung Quốc và Nhật Bản, truyền thống kể chuyện bằng hình ảnh từng phát triển thành một hình thức rất đặc biệt: những cuộn tranh kể chuyện. Thay vì gói gọn mọi thứ trong một khung tranh, câu chuyện được trải dài trên những cuộn giấy. Hình ảnh nối tiếp hình ảnh, chữ viết đi cùng hình vẽ, và người xem từ từ mở cuộn tranh ra để theo dõi từng cảnh. Có thể nói, đó là một cách “đọc” câu chuyện bằng mắt, nơi hình ảnh cũng mang thông tin không kém gì con chữ.

Nhiều thế kỷ sau, đến đầu thế kỷ XIX, họa sĩ Katsushika Hokusai lại để lại một dấu ấn thú vị trong lịch sử hình họa Nhật Bản. Ông dùng từ “manga” để đặt tên cho những tập hình họa của mình, trong đó có đủ hình người, động vật, phong cảnh, tư thế và chuyển động của cơ thể - những hình ảnh được thực hiện nhằm hướng dẫn học trò. “Manga” khi ấy chưa mang nghĩa “truyện tranh” như chúng ta hiểu ngày nay, nhưng những hình họa của Hokusai cho thấy truyền thống biểu đạt và truyền đạt thông tin bằng hình ảnh đã có một lịch sử rất dài, với nhiều hình thức thay đổi qua từng thời kỳ. Manga hiện đại cũng xuất hiện trong dòng chảy rộng lớn ấy và dần trở thành một hình thức kể chuyện được yêu thích ở Nhật Bản cũng như trên khắp thế giới.
Nhưng điều khiến câu chuyện này đáng suy nghĩ không hẳn là lịch sử của manga, mà là một câu hỏi đơn giản hơn: tại sao con người lại thích kể chuyện bằng hình ảnh đến vậy? Có lẽ bởi chúng ta vốn không chỉ học bằng chữ. Một hình ảnh có thể giúp chúng ta hình dung một ý tưởng, một câu chuyện có thể biến những thông tin rời rạc thành một chuỗi có ý nghĩa. Một giai điệu, một điệu múa hay một biểu tượng cũng có thể trở thành thứ giúp chúng ta nhớ lại một lượng lớn thông tin.

Đây cũng là một trong những điều Lynne Kelly tìm hiểu trong “Gene Tri thức”. Trước khi có sách in, thư viện hay Internet, con người đã phải tìm những cách khác để lưu giữ và truyền lại những điều mình biết. Và họ không chỉ dựa vào trí nhớ theo nghĩa đơn thuần. Họ kể chuyện, hát, vẽ, thực hiện nghi lễ, gắn tri thức với những hình ảnh, biểu tượng và địa điểm quen thuộc. Những thứ mà ngày nay chúng ta đôi khi xem là để giải trí hay thưởng thức - một bức tranh, một câu chuyện, một bài hát - trong nhiều xã hội cổ xưa lại có thể đóng vai trò như những công cụ ghi nhớ.

Vì thế, nhìn từ những cuộn tranh cổ đến manga ngày nay, có lẽ chúng ta đang thấy một điều rất quen thuộc: con người luôn tìm cách biến những điều cần nhớ thành những câu chuyện có thể nhìn thấy, nghe thấy và cảm nhận được. Công cụ học tập có thể đã thay đổi, nhưng hình ảnh và câu chuyện vẫn luôn là những cách rất tự nhiên để con người ghi nhớ và truyền lại tri thức.