Tại sao con người lại đau lưng?

Một cơn đau lưng có thể được lý giải bằng những lý do hết sức quen thuộc như: chúng ta ngồi quá lâu, vận động sai tư thế, hoặc đơn giản là cơ thể đang lên tiếng…

Nhưng nếu nhìn nó bằng con mắt của tiến hóa, cơn đau ấy có thể đưa chúng ta trở về một quá khứ xa hơn rất nhiều.

Khoảng 6 triệu năm trước, tổ tiên của loài người vẫn còn đi bằng bốn chân. Trong khi đó, cột sống của động vật có vú đã được hình thành qua hàng trăm triệu năm trong một cơ thể di chuyển theo chiều ngang. Thế rồi loài người bắt đầu đứng lên, chuyển sang đi bằng hai chân.
Cơ thể con người phải thích nghi với một cách sống mới. Nhưng tiến hóa không thể xóa đi toàn bộ những gì đã có để bắt đầu lại từ trang giấy trắng, nó chỉ có thể viết chồng lên.

Bởi vậy, cột sống của chúng ta ngày nay giống như một bản chép đè. Dòng chữ “đi bằng bốn chân” được viết chồng lên bằng một dòng chữ mới: “đi bằng hai chân”. Dòng chữ mới đủ tốt để chúng ta đứng thẳng và bước đi, nhưng đôi khi vẫn để lộ những giới hạn của dòng chữ cũ.

Và nếu “đi bằng hai chân” chỉ là một lớp chữ mới, thì bên dưới nó còn có những lớp chữ nào khác?

Lần theo những bản chép đè sâu hơn, câu chuyện không còn dừng ở những tổ tiên gần của loài người nữa. Phôi thai của các loài động vật có xương sống vẫn mang những cấu trúc gợi nhắc về một thời tổ tiên sống dưới nước. Những hóa thạch lại đưa chúng ta trở về xa hơn nữa, vào khoảng 400 triệu năm trước, khi tổ tiên của các động vật có xương sống trên cạn bắt đầu có những bước chuyển đầu tiên từ nước lên đất liền.

Có lẽ, ban đầu chúng chỉ thực hiện những cuộc “đột kích” ngắn ngủi ra khỏi mặt nước: bò qua một khoảng đất để tìm một vũng nước khác trước khi môi trường sống bị cạn khô. Nhưng từ những bước đi ngắn ngủi ấy, một con đường mới dần mở ra trong lịch sử sự sống: từ nước lên đất liền.

Càng lần xuống những lớp cũ hơn, ta càng đi xa khỏi thế giới mà mình đang sống. Một cơn đau lưng của con người có thể dẫn đến câu chuyện về việc tổ tiên chúng ta đi bằng hai chân; câu chuyện ấy lại dẫn đến cuộc chuyển đổi từ nước lên đất liền; và phía dưới nữa là một lịch sử bắt đầu từ biển cả.

Đó chính là điều đặc biệt trong cách Richard Dawkins nhìn sự sống. Muốn hiểu một sinh vật đang sống, đừng chỉ nhìn vào lớp chữ mới nhất. Hãy đọc những dấu vết còn lại trên cơ thể nó. Hình dáng, cấu trúc, hành vi và gene đều có thể là những manh mối giúp lần ngược về những môi trường mà tổ tiên của nó từng sống.

Cơ thể vì thế không chỉ thuộc về hiện tại. Nó là một bản chép đè của lịch sử sự sống: những lớp mới được viết lên những lớp cũ, và mỗi lớp lại lưu giữ một phần câu chuyện của những thế hệ đã đi qua.

- Tử thư di truyền - Cõi mộng Darwin | Top Sách Khoa học hay nhất năm 2024 do Financial Times bình chọn -