Hốt Tất Liệt: “Cừu đen” của gia tộc?

Trong văn hóa đại chúng, “cừu đen” thường được dùng để chỉ những đứa con khác biệt, gần như không có gì giống với các anh chị em có cùng huyết thống. Nếu quay về quá khứ, dễ thấy Hốt Tất Liệt chính là “cừu đen” của gia tộc mình.

Trong “Hoàng đế của biển cả”, sử gia Jack Weatherford đã cho ta thấy ngay từ khi ra đời, dường như cậu đã được ông nội Thành Cát Tư Hãn nhìn thấu. Nhiều nguồn ghi lại lúc còn sống, ông đã nói rằng: “Tất cả con cái của chúng ta đều có nước da hồng hào, nhưng đứa trẻ này lại có làn da ngăm đen như các bác các cậu bên ngoại của nó”. Điều này cho thấy cậu giống người mẹ Toa Lỗ Hòa Thiếp Ni thuộc tộc Khắc Liệt hơn cha mình – Đà Lôi.

Với việc hướng con đến tri thức Trung Hoa của mẹ, trong quá trình trưởng thành, Hốt Tất Liệt lại càng khác biệt khi quan tâm đến các vấn đề về triết học, văn hóa hơn là cầm quân lãnh đạo. Đó là lý do vì sao ở tuổi 15, tuy đã đủ lớn để theo cha ra trận, nhưng không có ghi chép nào nói về cậu. Nhiều sử gia cho biết trong số 4 con trai của Đà Lôi, cậu là người duy nhất không thừa hưởng bản tính hung bạo của cha. Còn về mặt trí tuệ và lòng khoan dung, cậu vượt trên ba người anh em. Người anh cả Mông Kha và người em Húc Liệt Ngột (Hulegu) có phần nhỏ nào đó giống cha, trong khi người em út A Lý Bất Ca (Ariq Böke) tỏ ra là người giàu cảm xúc nhất, khó đoán và đôi khi liều lĩnh - một người Mông Cổ đặc trưng.

Do đó trong khi các anh em ruột và anh em họ hăng hái lao vào chiến dịch ở những vùng đất khác nhau và say sưa hoan lạc với danh tiếng ngày càng gia tăng như những người Mông Cổ dũng mãnh, thì dường như Hốt Tất Liệt hài lòng với việc ở quê nhà khi có thể trò chuyện với các gia sư, học giả và lãnh tụ tôn giáo hơn. Điều này đem đến cho cậu những trải nghiệm khác biệt so với những thành viên gia đình khác. Trong giai đoạn này, cậu đang tích lũy kiến thức, mà phần nhiều trong số đó bị xem như không cần thiết với cuộc sống của một người Mông Cổ khi ấy. Weatherford nhận định: “Ở tuổi 15, Hốt Tất Liệt chỉ là một cậu bé lạc bước với thời đại, lệch nhịp với nền văn hóa của mình, không hoàn toàn là người Mông Cổ mà cũng không hoàn toàn là người Trung Hoa”.

Cũng vì điều này mà khi anh cả Mông Kha qua đời, trong cuộc chiến giành ngôi Đại Hãn với người em trai A Lý Bất Ca, Hốt Tất Liệt dường như không có quá nhiều lợi thế. Là otchigen (con trai út trong gia đình), A Lý Bất Ca đã ở lại với trọng trách bảo vệ quê nhà trong khi các anh trai rời quê xông pha chiến trường ở Trung Hoa và Ba Tư. Là người cai quản kinh đô Cáp Lạp Hòa Lâm và là một người Mông Cổ tuân theo lối sống truyền thống trên thảo nguyên, ông đã gây dựng được một lực lượng hậu thuẫn trung thành bất chấp tính khí nóng nảy của mình. A Lý Bất Ca sống như một người Mông Cổ, rong ruổi trên yên ngựa ở thảo nguyên, bốc đồng, vẫn còn hoang dã và nguyên sơ. Ông tỏ ra cuốn hút hơn hẳn so với phong cách đa văn hóa vụng về của Hốt Tất Liệt. Về nhiều mặt, tính khí và những cơn bột phát bất ngờ khiến ông giống người cha quá cố Đà Lôi hơn. Thực tế là những người Mông Cổ cai trị Trung Á và Nga, được gọi là Hãn quốc Kim Trướng, không ngại đặt mình dưới một thứ quyền lực chỉ đạo lỏng lẻo từ Mông Cổ, nhưng lại không muốn rơi vào sự thống trị kiểu Trung Hoa, hay kiểu xa lạ nào khác.

Vào giai đoạn đó, chất đô thị hóa, Hán hóa, xa lạ và khác biệt một cách khả nghi của Hốt Tất Liệt là thứ mà những người Mông Cổ ở quê nhà trên thảo nguyên không thể hiểu rõ. Ông xa cách - cả về địa lý lẫn tâm thức - với quê nhà Mông Cổ. Ông chỉ giành được những chiến công nhỏ nhặt trên chiến trường và những chiến công đó có vẻ được quy cho Ngột Lương Hợp Thai cùng thuộc tướng hơn là cho ông. Tuy nhiên nhờ sự giúp đỡ của kế thất (vợ hai) Sát Tất, ông đã mạnh mẽ đứng ra tranh đua với người em trai. Với bà, A Lý Bất Ca là mối nguy hiển hiện ở trước mắt, chứ không phải hoàng đế Nam Tống mà Hốt Tất Liệt đang mắc kẹt trong cuộc chinh phạt. Do đó, bà đã khuyên chồng hoãn chiến dịch lại và quay về kinh đô tranh đấu để giành lấy ngôi vị Đại Hãn.

Cuối cùng, vào mùa xuân năm 1260, Hốt Tất Liệt triệu tập một khuriltai (đại hội bầu ra Đại hãn) của các bộ tộc Mông Cổ. Khác với những đại hội trước đó chỉ được tổ chức ở Mông Cổ, đại hội lần này được tổ chức trên lãnh địa của ông ở Trung Hoa, phía nam sa mạc Gobi. Theo luật của Thành Cát Tư Hãn, khuriltai chỉ được tổ chức ở Mông Cổ và chỉ có người Mông Cổ được tham gia. Trong khi đó ở sự kiện này, đại diện từ mỗi dòng dõi người Mông Cổ sinh sống tại Trung Hoa cũng xuất hiện. Và theo Nguyên sử, Hốt Tất Liệt đã hứa ban tặng 5.000 nén bạc cho mỗi gia đình quý tộc tham gia khuriltai và ủng hộ ông. Khoản lót tay hậu hĩnh này đã cho phép hầu hết họ phớt lờ sự thật rằng họ đang vi phạm luật. Điều này càng cho thấy ông là một con “cừu đen” bất chấp luật lệ lẫn các quy tắc đã được đặt ra.