ILIAD – Bản trường ca của những chiến binh

Từ lâu, hai tác phẩm Iliad và Odyssey của Homer đã được công nhận là một trong những thiên sử thi cốt lõi của nền văn minh Hy Lạp, cái nôi của nền văn minh phương Tây.  

Ở Iliad, ta thấy được trận chiến đầy khói lửa kéo dài những chín năm, thấy được định  mệnh bi kịch của những anh hùng xuất chúng, những con người sẵn sàng đánh đổi mạng  sống để được lưu danh sử sách, những vị thần tuy hùng dũng và cao quý nhưng cũng có  đủ tính xấu của người trần, những người chồng, người cha phải rời xa gia đình vì chiến  tranh, và cả những người mẹ, người vợ mất đi chỗ dựa duy nhất để rồi phải hứng trọn lấy số phận đắng cay. 

Iliad là bản trường ca về chiến tranh, để tôn vinh những anh hùng chiến tranh, nhưng bản  thân tác phẩm lại không hề ủng hộ chiến tranh. 

Trường ca bắt đầu và xoay quanh cơn thịnh nộ của Achilles, vị tướng quân quả cảm và  mạnh mẽ nhất Hy Lạp – hay lúc bấy giờ là người Achean. Cơn thịnh nộ đã đem đến biết  bao tai hại và đã mang bao nhiêu người lính Achean xuống âm phủ. Đối với người Hy  Lạp, Achilles là hình mẫu lý tưởng cho mọi người đàn ông, chàng tài hoa, gan góc, và mạnh mẽ, chàng là vị chiến binh bất bại với đôi chân nhanh nhẹn cùng cơ thể vững chắc.  Trớ trêu thay, chính sự xuất chúng đó đã túm chặt lấy chàng và kéo chàng xuống đáy sâu  của sự thống khổ, vì bi kịch chỉ dành cho các anh hùng xuất chúng, và các anh hùng thì  chẳng bao giờ có thể chạy trốn được định mệnh. 

Aristotle quan niệm, nhân vật trong bi kịch Hy Lạp phải là “những người tốt nhất, so với  những người trong thực tế”, nghĩa là chỉ khi những phẩm chất của họ vượt xa hơn hẳn người thường thì họ mới có thể là nhân vật chính của bi kịch. Đối với Achilles, cuộc đời  chàng chính xác là một tấn bi kịch, khi hình tượng chàng quá đỗi mĩ lệ, và cuộc đời  chàng lại quá đỗi trớ trêu. Chàng là người giỏi nhất, nhưng đồng hành cùng đó là số phận  bi thảm đã định sẵn từ khi chàng sinh ra. Đọc Iliad, ta không thể ngăn mình đổ dồn hết mọi chú ý vào Achilles, bởi ngọn nến cháy sáng nhất là ngọn nến nhanh tàn nhất, mà  Achilles lại chính là ánh lửa bùng cháy dữ dội và rực rỡ nhất trong cả thiên anh hùng ca. 

Bên cạnh bi kịch của Achilles là những Patroclus, Odyssey, Aias, Diomedes, Agamemnon, và tất cả các chiến sĩ Achean khác. Họ là những con người đã để lại mọi thứ sau lưng, gia đình, nhà cửa, vương quốc, hay thâm chí là tính mạng, tất cả để có thể có được “kleos” – khúc ca vinh quang của chính bản thân. Họ chính là tấm gương ngời  sáng của sự kiên cường, gan dạ, và quyết tâm. Khí thế hào hùng và ý chí sắt đá của họ là  một bài học mà ai cũng nên noi theo. 
Đối ngược với quân Achean, những người chiến đấu vì vinh quang, thì mục đích chiến  đấu của người dân thành Troy là để bảo vệ. Họ chiến đấu để bảo vệ thành, bảo vệ những  người xung quanh, bảo vệ cha, mẹ, anh, chị, em, vợ, và con. Sự ngoan cường của họ thể hiện rõ nhất ở Hector, hoàng tử và cũng là người lãnh đạo các chiến binh thành Troy. Vị chiến binh bất đắc dĩ đã chạm đến trái tim nhiều người khi anh bộc bạch về ngày lụi tàn không thể tránh khỏi của thành Troy, về tương lai mờ mịt giăng đầy đau thương của vợ và con khi anh nhắm mắt xuôi tay, thế nhưng anh vẫn không từ bỏ, vẫn không chịu khuất  phục mà đứng lên chiến đấu cho đến hơi thở cuối cùng. Bởi anh có thứ cần bảo vệ, có  người vẫn cần anh, vẫn đang dựa vào anh, nên dù biết ngày ngã xuống chẳng còn xa, anh  cũng không thể nào đầu hàng số phận được. Hector là hình mẫu điển hình của một người  chỉ huy can trường, gan dạ, và yêu thương vợ con hết mực. 

Trong trận chiến của gươm giáo và pháo binh của những người đàn ông, vẫn có những  người phụ nữ bừng sáng theo cách của riêng họ. Ta có Helen, một nàng dâu ngoan hiền,  mẫu mực, một người vợ bị bắt cóc vẫn ngày đêm đau khổ, căm ghét kẻ đã khiến mình  mang tiếng thất tiết, một người con gái dám đứng lên chống lại nữ thần Aphrodite, và  trên tất cả, một con người xinh đẹp, tài hoa, mưu trí. Helen cũng là một người có trí tuệ và đức hạnh xuất chúng, và nàng cũng không thể tránh khỏi định mệnh cay nghiệt. Andromache, Briseis, hay tất cả những người phụ nữ khác cũng không thoát khỏi số phận  trong chiến tranh. Họ mất tất cả, nhà cửa, gia đình, người thân, thậm chí là cả tự do và cơ  thể của chính mình. 

Iliad được xem là trụ cột của văn minh phương Tây, và đúng thật là như vậy. Thiên sử thi  nói về nhân loại và những ý niệm của họ về chiến tranh, về vinh quang, về thần linh và  con người. Đọc Iliad, ta hiểu thêm về chiến tranh và những tổn thương mà nó gây ra, ta  học được cách yêu thương và trân trọng con người, và quan trọng nhất, ta trau dồi trí tuệ và đức hạnh bằng Iliad.

 - Hoàng Phi -