Khi lịch sử mỹ thuật được kể bằng những câu hỏi
Nguyễn Lan Anh
Thứ Sáu,
19/06/2026
5 phút đọc
Nội dung bài viết
Thú thực, lúc đầu nhìn cái thiết kế bìa nhã nhặn, mang màu sắc hoài cổ, cộng với độ dày 360 trang, mình cứ ngỡ đây sẽ là một công trình khảo cứu nặng tính học thuật và có phần hơi khô khan. Nhưng khi thực sự lật mở những trang đầu tiên, cái định kiến "sợ sách lịch sử" của mình đã hoàn toàn bị đánh đổ.
Cách tiếp cận của hai Tiến sĩ Phạm Long và Trần Hậu Yên Thế cực kỳ thông minh khi chọn thể thức 100 câu hỏi - đáp. Nó không ép người đọc phải nuốt trọn một mạch biên niên sử dài dằng dặc, mà giống như một cuộc trò chuyện sòng phẳng, bóc tách từng lát cắt của quá khứ. Cuốn sách dẫn dắt chúng ta đi qua bốn chặng đường từ Cội rễ, Gốc thân, Cành nhánh cho đến Hoa lá của Trường Mỹ thuật Đông Dương (EBAI) trong suốt 21 năm tồn tại ngắn ngủi từ 1924 đến 1945. Đọc đến đâu, những câu hỏi kiểu "vì sao trường có nhiều tên gọi", "liệu trường có phải chỉ dạy vẽ"... được giải đáp gãy gọn đến đó, khiến những mảnh ghép rời rạc trong đầu mình trước đây tự động khớp lại thành một bức tranh toàn cảnh sống động.
Điều làm mình tâm đắc nhất, và cũng là cái "chạm" sâu sắc nhất khi đọc cuốn sách này, chính là việc hai tác giả đã làm rõ một cuộc cách mạng ngầm về mặt vị thế của người nghệ sĩ Việt. Trước khi ngôi trường này ra đời, những tiền nhân làm nghệ thuật của chúng ta thường chỉ được nhìn nhận như những "người thợ khéo" (artisan) – những người âm thầm chép mẫu cổ hay làm đồ thủ công nghệ thuật theo đơn đặt hàng. Nhưng chính sự kiên định của thầy Victor Tardieu và cụ Nam Sơn đã giải phóng cái Tôi đó, đưa những người thợ trở thành các nghệ sĩ - trí thức thực thụ, đứng ngang hàng với giới tinh hoa đương thời. Cuốn sách đã lột tả rất hay cái lý trí và sự đấu tranh quyết liệt để giữ cho trường không bị biến thành một xưởng thợ thuần túy.
Càng đi sâu vào nửa sau của cuốn sách, mình càng nể phục cái cách mà thế hệ họa sĩ, kiến trúc sư đầu tiên của Việt Nam tiếp thu tinh hoa phương Tây. Họ học luật xa gần, học giải phẫu cơ thể của người Pháp, nhưng không để bản thân bị đồng hóa thành những bản sao hạng hai của Paris. Ngược lại, họ chiếm lĩnh những công cụ thẩm mỹ tân tiến đó để quay về tôn vinh, định nghĩa lại tâm hồn Việt trên những chất liệu thuần bản địa như lụa và sơn mài. Đó là một sự tiếp biến văn hóa đầy tự tôn mà cuốn sách đã khơi gợi lại một cách rất trân trọng.
Tất nhiên, với một dung lượng vừa vặn trong khổ sách 16x19 cm tương đối nhỏ gọn, có những nút thắt lịch sử hay những biến động chính trị phức tạp giai đoạn 1940-1945 sẽ khiến những ai thích đào sâu cảm thấy hơi tiếc nuối vì muốn được phân tích kỹ hơn nữa. Nhưng xét về tính toàn diện và khả năng hệ thống hóa tư liệu, cuốn sách đã làm quá tốt vai trò giải ảo những định kiến lãng mạn hóa mơ hồ về EBAI mà bấy lâu nay đại chúng vẫn lầm tưởng qua các sàn đấu giá triệu đô.
Một cuốn sách rất đáng đồng tiền bát gạo cho những ai yêu lịch sử, yêu cái đẹp và muốn tìm lại cội nguồn thẩm mỹ của nước nhà.
-Omega+ Buddies Quang Lê-
