Khi sinh vật tiến hóa vì lực đẩy đến từ môi trường và kinh nghiệm của giống loài trong quá khứ.

Sinh ra sau Charles Darwin đúng 1 nửa thế kỷ, Henri Bergson đã tiếp thu và phản biện thuyết tiến hóa tự nhiên của Darwin với trường phái triết học mang một màu sắc siêu hình và tâm linh. Nếu như Tiến hóa của Darwin là sự mò mẫm thử và sai mang tính Cơ giới hóa thì theo Bergson có một khái niệm là Đà sống như một dòng năng lượng tâm linh, một động lực nội tại thúc đẩy muôn loài không ngừng sáng tạo ra các hình thái mới một cách chủ động.

Thật sự đây là một cuốn sách khó đọc một phần vì từ vựng khá lạ và một phần vì Henri Bergson xuất thân là một nhà văn, ông diễn giải ý tưởng một cách của mình rất... Triết học, mình tin là bạn đọc hiểu ý của mình về phong cách diễn giải của các Triết gia. Mình cần đọc một đoạn vài lần để nắm rõ ý chính (cũng chưa chắc là mình đã nắm rõ) và phản biện của ông về thuyết Tiến hóa cũng vậy. Bergson không đồng tình với quan điềm vật chất di truyền của các sinh vật đột biến một cách vô tri và hoàn toàn ngẫu nhiên dựa trên sự sàng lọc thụ động từ môi trường sống. Nói cách khác, sinh vật tiến hóa vì lực đẩy đến từ môi trường và kinh nghiệm của giống loài trong quá khứ.

Vậy có chiều tác động ngược lại hay không? Bergson cho rằng sự tiến hóa không chỉ bị dẫn dắt bởi môi trường mà tự nó có một khát vọng nội tại là Vượt ngưỡng và Tự biểu đạt. Sinh vật không chỉ tiến hóa để bù đắp cho hoàn cảnh, mà nó chủ động tạo ra các hình thái mới, phức tạp hơn để tự do hơn trong việc phụ thuộc vào môi trường.

Để đơn giản hóa, chúng ta có thể liên hệ cơ chế tiến hóa của Darwin như con lật đật, môi trường xô đẩy thi nó biến đổi để thích nghi, nếu không có gì tác động thì nó đơn giản là ngưng tiến hóa. Còn cơ chế tiến hóa Bergson thì như một cái cây ở vùng khắc nghiệt, môi trường không tạo ra cái cây đó, mà khát vọng sống từ bên trong hạt giống khiến nó dùng sự khắc nghiệt của môi trường để tạo hình hài. Hoặc liên lệ với cuộc sống, chúng ta đang sống theo kiểu "tiến hóa Darwin" - thay đổi chỉ khi bị hoàn cảnh dồn vào đường cùng hoặc thị trường biến động hay theo kiểu "Đà sống Bergson - chủ động học hỏi không ngừng, tự vượt lên sự trung bình không phải vì ai ép buộc, mà vì nhu cầu tự thân muốn hoàn thiện hơn mỗi ngày?

Một góc nhìn triết học trong nửa đầu của cuốn sách Tiến hóa Sáng tạo mà mình mò mẩm thử luận một chút để có thêm chút cảm hứng đi cùng với cuốn sách cực khó xơi này. Tiếp theo sẽ là ý tưởng so sánh triết học của Bergson với triết học phương Đông mà ông cài cắm khá nhiều trong tác phẩm này.

-Khoa.review-