Muôn mặt của muối
Trong 6 vật liệu được Ed Conway coi là đã định hình văn minh nhân loại, so với cát, sắt, đồng, dầu mỏ và lithium, muối có phần ‘lạc quẻ’, khó mà tin giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong dòng chảy lịch sử. Nhưng trong cuốn sách mới, tác giả sẽ thay đổi những ngộ nhận này.
Thật ra không khó suy luận vì sao muối lại là nền tảng của nền kinh tế thương mại. Theo đó, nhờ có muối mà nông dân và ngư dân có thể bán sản phẩm của mình không chỉ trong phạm vi vài ngày di chuyển mà còn vươn xa ra đại dương, giúp thực phẩm thô không chỉ có hương vị đặc trưng mà quan trọng hơn là có thể bảo quản lâu dài. Một con cá đánh bắt hôm qua không nhất thiết phải bán ngay ngày mai. Thịt có thể được ướp muối và bảo quản trong hơn một năm. Sữa có thể chuyển hóa thành phô mai, có thể giữ được trong nhiều năm...
Tuy vậy điều này thường bị bỏ qua phần nhiều là vì nó không hề khan hiếm. Bởi nếu loại bỏ toàn bộ natri clorua khỏi các đại dương và rải đều lên mặt đất, thì ta sẽ phủ kín thế giới bằng một lớp muối dày hơn 150 mét. Đó là chưa kể đến các trữ lượng dưới lòng đất cũng dồi dào không kém. Nhưng để xét lại lịch sử xa xôi, thì việc nhìn muối dưới nhãn quan khác là rất cần thiết. Trong 6 vật liệu định hình văn minh nhân loại, Ed Conway có cách tiếp cận vô cùng đặc biệt với yếu tố này: thông qua ngôn ngữ.
Theo đó, người La Mã là một trong những nền văn minh đầu tiên cung cấp khẩu phần muối chính thức cho binh lính - mỗi người đều nhận được một khoản trợ cấp muối, và chính từ đây mà từ "salary" (lương) ra đời. Điều này cho thấy ngay từ rất sớm, muối đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong chiến tranh cũng như chính trị. Trong lịch sử quân sự hiện đại, muối rồi sẽ lại xuất hiện dưới dạng muối thô, cá muối hoặc thịt bò muối… trong khẩu phần ăn, bên cạnh một trong những việc đầu tiên mà một quốc gia làm trước khi bước vào chiến tranh là tích trữ muối.
Trong chiến tranh, muối cũng trở thành một thứ “vũ khí” thật sự. Đơn cử trong Chiến tranh giành độc lập của Mỹ, người Anh đã phong tỏa các cảng của Mỹ và nhắm vào các xưởng sản xuất muối dọc bờ biển Đại Tây Dương. Trong Nội chiến Mỹ, quân đội Liên bang miền Bắc đã chặn nguồn cung thực phẩm và muối đến miền Nam. Họ cũng truy tìm và phá hủy các cơ sở sản xuất muối, làm hỏng hệ thống bơm nước muối để dù có bị tái chiếm, chúng cũng trở nên vô dụng. Điều này cho thấy họ muốn đối phương kiệt quệ vì thiếu lương thực.
Bên cạnh đó, hiểu được lịch sử của muối không chỉ giúp ta nắm rõ nguồn gốc của thương mại và kinh tế mà còn giúp ta hiểu bản chất của quyền lực và sự chuyên chế. Bởi từ khi có những người cai trị, họ đã tìm cách kiểm soát muối, điều tiết và đánh thuế muối để củng cố quyền lực. Và không quốc gia nào thể hiện điều này rõ ràng hơn Trung Quốc bởi tuy trải qua 13 triều đại lớn với vô số vị hoàng đế, có những triều đại kéo dài hàng trăm năm và những hệ tư tưởng khác nhau, nhưng xuyên suốt lịch sử lâu đời của đất nước này, có một yếu tố thể chế không đổi: độc quyền muối.
Và điều này không chỉ xảy ra ở Trung Quốc, mà còn là nhiều nước khác. Nhà thực vật học người Đức Matthias Jakob Schleiden từng viết trong cuốn Das Salz (Muối) xuất bản năm 1875 rằng có một mối liên hệ rõ ràng giữa thuế muối và chế độ chuyên chế. Theo đó những chính quyền tìm cách kiếm lợi từ loại khoáng chất quý giá và thiết yếu này cũng thường là nơi bất bình đẳng tràn lan và dân chúng bị đối xử tệ bạc, từ Pháp cho đến Trung Quốc, từ đó châm ngòi cho các cuộc cách mạng làm thay đổi lịch sử.
Dẫn chứng cho đều nói trên, Ed Conway đã kể lại cách muối gắn liền với quá trình giành lại độc lập dân tộc của Ấn Độ “non trẻ”. Theo đó suốt hàng nghìn năm, người Ấn Độ đã khai thác muối bằng cách làm bay hơi nước biển dọc theo đường bờ biển. Nhưng khi chiếm đóng Ấn Độ, người Anh đã thay đổi hoàn toàn điều đó. Đối với họ, các thuộc địa không chỉ là nguồn tài nguyên thiên nhiên phong phú để khai thác, mà quan trọng hơn, còn là những thị trường bị kiểm soát chặt chẽ để tiêu thụ hàng hóa của chính quốc. Vì vậy, người Anh cấm bán muối địa phương ở Bengal và bắt buộc muối của Anh phải được tiêu thụ tại đây. Không ngoài dự đoán, tình trạng buôn lậu diễn ra tràn lan. Để đối phó, chính quyền Anh đơn giản là giành quyền kiểm soát hoàn toàn hoạt động sản xuất muối địa phương, áp đặt chế độ độc quyền của nhà nước và tuyên bố rằng việc sản xuất hay buôn bán muối ngoài hệ thống này là bất hợp pháp. Nhìn thấy điều đó, Gandhi – vị “cha già dân tộc” – đã dùng chính hình tượng muối để đại diện cho cuộc “cách mạng” của dân tộc mình.
Muối, theo đó, cũng là nguồn cơn cho nhiều mâu thuẫn bạo lực, trong đó phải kể đến các mỏ diêm tiêu ở châu Mỹ, khi đây là nguồn nguyên liệu giá trị trước khi Fritz Haber tổng hợp được nitơ nhân tạo. Theo đó từ đảo Chincha đến sa mạc Atacama, đây là các yếu tố đã khiến liên quân Peru và Bolivia chiến đấu với Chile trong cuộc chiến mà thường được biết với tên gọi “Chiến tranh Thái Bình Dương”, “Cuộc chiến Mười Cent” hoặc “Cuộc chiến Diêm tiêu". Chiến thắng cuối cùng thuộc về Chile, từ đó định hình đất nước này như một vương quốc giàu tài nguyên vẫn còn kéo dài cho đến nay, khi nó đã “tước đoạt đi” đường bờ biển dài của Bolivia, từ đó nhanh chóng giàu lên nhờ muối ở giai đoạn trước và lithium, coban, niken... trong những ngày này.
Như vậy, muối mang ý nghĩa sâu xa hơn nhiều so với những gì người ta thường nghĩ: nó từng là nền tảng của thương mại kinh tế, công cụ của quyền lực, và biểu tượng của sự phản kháng. Trong thời hiện đại, nếu không có muối với quá trình clo-kiềm, chúng ta sẽ không có nước sạch để uống và đảm bảo vệ sinh, sẽ không có nhựa PVC, thuốc an thần như Librium, thuốc chống trầm cảm như Valium, kháng sinh như vancomycin, thuốc điều trị sốt rét như chloroquine... bởi muối là nền tảng hóa học cho khử trùng và dược phẩm. Ngay cả giờ đây nếu những mỏ muối vì lý do nào đó không thể khai thác, thì nhiều khả năng nước uống sẽ được phân phối theo định mức.
Bên cạnh là từ nguyên của “salary”, người La Mã cũng đặt tên nữ thần sức khỏe của mình là Salus, và mối liên kết này vẫn tồn tại đến ngày nay. Bởi nếu quan sát bản đồ các công ty dược phẩm và hóa chất lớn trên thế giới, ta có thể thấy rằng những tuyến đường chở muối cổ đại vẫn đang được tiếp nối. Tại Anh, các công ty hóa chất và dược phẩm vẫn được đặt ngay cạnh các nguồn muối tự nhiên: một số nằm trên mỏ muối đá ở Cheshire, số khác tại Teesside, nơi muối từng được khai thác. Không phải ngẫu nhiên mà tập đoàn hóa chất Dow của Mỹ đặt trụ sở tại Michigan, ngay trên những mỏ muối đá khổng lồ nằm dưới lòng Detroit. Chở đầy hóa chất và dược phẩm ra vào, thực chất những chiếc xe tải đang theo bước tổ tiên chúng ta trên cùng những tuyến đường chở muối cổ xưa...
Và cũng như thủy tinh, cuộc cách mạng hóa chất có lẽ là khía cạnh bị bỏ qua nhiều nhất Cách mạng Công nghiệp, mặc dù sự phát triển của các sản phẩm hóa học có thể đã thay đổi cuộc sống của rất nhiều người. Một lần nữa, qua cuốn sách này, Ed Conway đã khẳng định điều đó, giúp ta nhìn lại loại “vật liệu” này theo cách rất khác.
