Ngay cả khi ta có “dầu”, ta vẫn phải có trí tuệ để sống cùng nó

Chừng 10 năm nay, tôi bắt đầu tìm hiểu về Venezuela, kể từ khi Maduro lên cầm quyền sau cái chết của Hugo Chavez. Có hai lần tôi suýt đặt vé để sang thăm đất nước này vì một câu hỏi cứ lặp đi lặp lại trong đầu tôi: Tại sao một quốc gia có nguồn lực tài nguyên lớn lao, đặc biệt là dầu mỏ lại có thể nghèo đói và thất bại đến vậy?

Tôi không tin một nghịch lý lớn như thế có thể tồn tại. Dầu mỏ - thứ mà nhiều quốc gia mơ còn không có lẽ ra phải là tấm vé an toàn. Lẽ ra phải là bệ phóng. Lẽ ra phải là “phao cứu sinh” mỗi khi kinh tế tròng trành. Nhưng Venezuela lại giống một câu chuyện ngược: càng giàu tài nguyên, càng rơi sâu; càng có thứ để bám, càng trượt khỏi quỹ đạo.

Tôi đã đọc đủ thứ: chính trị, kinh tế, lịch sử, những bài báo về siêu lạm phát, về thiếu điện, về người dân xếp hàng mua thực phẩm, về làn sóng di cư… Nhưng càng đọc, tôi càng thấy: nếu chỉ dùng một nguyên nhân để giải thích “do lãnh đạo tệ”, “do trừng phạt”, “do giá dầu” thì đơn giản quá, dễ dàng quá. Bức tranh Venezuela giống một căn nhà sụp không phải vì một cột gãy, mà vì nhiều cột cùng mục, rồi đến một ngày mái nhà đổ xuống..

Khi tôi gặp Jared Diamond và gặp ông theo đúng cách một người đọc “tìm được bộ khung”. Trong Biến động (Upheaval), Diamond kể về cách các quốc gia hiện đại vượt qua khủng hoảng như một bài test tâm lý tập thể: có nhận ra vấn đề không, có dám thay đổi không, có tái định nghĩa mình không. Nhưng chính cuốn sách Sụp đổ (Collapse) mới là thứ giúp tôi nhìn Venezuela như một “sự sụp đổ có cấu trúc”  không phải một tai nạn, mà là một chuỗi lựa chọn sai chồng lên nhau. Diamond có một ý rất “đau”: xã hội hiếm khi sụp đổ vì một nguyên nhân duy nhất. Nó sụp vì nhiều vấn đề cùng lúc dồn lại: môi trường, khí hậu, quan hệ bên ngoài, thương mại. Nhưng quan trọng hơn hết: cách xã hội (và nhà nước) phản ứng thế nào?

Jared Diamond đưa ra một khung  yếu tố và có thể áp dụng thử cho Venezuela trong vụ sụp đổ/biến động này:

1) Venezuela không thiếu dầu. Nhưng thiếu “một hệ thống có khả năng biến dầu thành năng lực quốc gia.

Và đây là điểm mở đầu của bi kịch: khi một xã hội đặt quá nhiều thứ lên một trụ cột, đó không còn là lợi thế nó trở thành điểm yếu chí mạng. Khi giá dầu cao, mọi thứ trông có vẻ hợp lý. Tiền vào, hàng hóa vào, trợ cấp được duy trì, xã hội vẫn chạy. Nhưng khi trụ cột bắt đầu nứt vì quản trị kém, vì đầu tư suy giảm, vì hạ tầng xuống cấp, vì biến động bên ngoài thì nó kéo theo cả ngôi nhà. Diamond gọi đây là cách một xã hội bước vào vùng nguy hiểm: rủi ro hệ thống.

2) Khung “Sụp đổ”: 5 lực kéo, và Venezuela bị kéo theo nhiều hướng cùng lúc

- Lực kéo thứ nhất: Môi trường - khi bắt đầu “tận thu” để sống sót

Một xã hội khi khủng hoảng thường làm một việc rất con người: lấy tương lai đổi lấy hiện tại. Khi nguồn lực dễ kiếm (dầu) không đủ, nó quay sang nguồn lực khác (vàng, khoáng sản…), thường bằng cách khai thác gấp gáp, khó kiểm soát, nhiều hệ lụy.

Ở Venezuela, những câu chuyện về khai thác khoáng sản, đặc biệt vàng không chỉ là chuyện kinh tế. Nó liên quan đến rừng, sông, sức khỏe cộng đồng, bạo lực, vùng đất của người bản địa. Nghĩa là nó tạo ra một kiểu “chi phí vô hình”: xã hội càng khó hồi phục vì nền tảng sống bị bào mòn. Diamond từng nói, không phải xã hội nào cũng tự tay phá hủy môi trường rồi mới sụp. Nhưng xã hội nào đã yếu mà còn tự làm mình yếu hơn, thì tốc độ sụp nhanh hơn.

- Lực kéo thứ hai: Khí hậu/biến động khí hậu – đánh vào hạ tầng sống

Có những thứ nghe như “chuyện thiên nhiên”, nhưng khi nó chạm vào hạ tầng cốt lõi thì nó thành chuyện sinh tồn. Một quốc gia phụ thuộc lớn vào thủy điện mà gặp hạn hán kéo dài, thì đó là mối nguy hiểm. Ở một xã hội vận hành ổn, cú sốc khí hậu chỉ là thiên tai, là tai nạn. Nhưng trong một xã hội quản trị kém, những cú sốc/thiên tai về khí hậu trở thành đòn kết liễu theo dây chuyền.

- Lực kéo thứ ba: Láng giềng thù địch / áp lực địa chính trị – khi yếu đi thì dễ bị kéo vào căng thẳng

Diamond nói rất thực dụng: một xã hội suy yếu dễ tổn thương trước áp lực bên ngoài. Bạn có thể không muốn xung đột, nhưng khi bạn yếu, bạn trở thành mục tiêu dễ bị mặc cả, bị gây sức ép, bị cuốn vào tranh chấp. Chỉ cần căng thẳng kéo dài cũng đủ để hút năng lượng chính trị và làm xấu kỳ vọng tương lai. Một xã hội đã lo bữa ăn và điện nước, thì rất khó có “dư địa tinh thần” để cải cách dài hạn.

- Lực kéo thứ tư: Suy giảm đối tác thương mại – đứt mạch hàng hóa và dòng tiền

Venezuela hiện đại không chỉ phụ thuộc vào dầu để có tiền; nó còn phụ thuộc vào thế giới bên ngoài để có hàng hóa, phụ tùng, công nghệ, thuốc men. Khi “mạch thương mại” suy giảm, không chỉ doanh nghiệp chết. Đời sống thường ngày cũng tàn tạ theo. Và suy thoái lâu ngày thì niềm tin xã hội vỡ. Người ta không còn tin vào tiền nội tệ. Người ta đổi sang ngoại tệ, đổi sang tích trữ, đổi sang “quan hệ”. Và thế là kinh tế không chỉ suy nó biến dạng sang một thứ gì đó, không còn là một nền kinh tế lành mạnh/khoẻ nữa.

- Lực kéo thứ năm (quan trọng nhất): Phản ứng của xã hội - có dám thay đổi không?

Đây là nơi Diamond “chốt” lại: thách thức lớn đến đâu không quyết định số phận bằng cách chúng ta phản ứng với nó. Có những xã hội nhìn thấy bờ vực và quay đầu, như Nhật Bản thời Tokugawa hoặc Iceland trong các ví dụ của Diamond họ thay đổi chính sách đau đớn nhưng cần thiết, họ bảo vệ nguồn lực quốc gia và dân tộc, họ chấp nhận thay đổi.

Còn khi một xã hội phản ứng bằng cách: đổ hết lỗi cho một nguyên nhân duy nhất, duy trì chính sách sai vì sợ thừa nhận thất bại, để lợi ích nhóm quyết định thay vì lợi ích dài hạn, và dùng giải pháp ngắn hạn để vá lỗ thủng dài hạn, thì nó bước vào cái mà tôi gọi là vòng xoáy tự làm yếu. Và nếu bạn hỏi “sụp đổ” trông như thế nào trong thời hiện đại, Diamond sẽ nói: không nhất thiết là một ngày có quân đội lật đổ chính quyền. “Sụp đổ” là khi dân số giảm vì di cư, khi độ phức tạp kinh tế–xã hội co lại, khi hệ thống không còn hoạt động bình thường và lành mạnh nữa. Venezuela gợi cảm giác đó: nhà nước vẫn tồn tại, nhưng nhiều chức năng xã hội bị hụt hơi, và hàng triệu người chọn rời đi như một bản năng sinh tồn.

3) Vì sao xã hội “đưa ra quyết định sai”? 4 lý do của Diamond và sự trùng khớp lạnh người

Diamond cũng không dừng ở việc chỉ ra yếu tố. Ông hỏi tiếp: Tại sao người ta lại đứng nhìn xã hội suy thoái mà không thay đổi kịp? Ông đưa ra bốn lý do, và tôi thấy nó như viết cho Venezuela.

1. Không tiên liệu được: khi “dầu” đã từng cứu quá nhiều lần, người ta tin nó sẽ cứu mãi.

2. Không nhận thức được: suy thoái đến từ từ—hạ tầng xuống cấp, chất lượng thể chế giảm đến lúc vỡ mới biết đã “mòn” quá lâu.

3. Xung đột lợi ích: có những nhóm người vẫn sống tốt trong khủng hoảng, nên họ không có động lực thay đổi hệ thống.

4. Cứng nhắc ý thức hệ: một mô hình từng tạo chính danh giờ trở thành xiềng xích; việc thừa nhận cần đổi hướng bị xem như phản bội.

Điều đáng sợ là: bốn lý do này không phải “tội lỗi” của riêng ai. Nó là cơ chế xã hội. Và cơ chế đó, nếu không bị phá vỡ, sẽ tự tái tạo.

4) Điều Venezuela dạy tôi (và có thể dạy bất cứ quốc gia nào)

Tìm hiểu về Venezuela, tôi không còn nhìn câu chuyện này như một “tin xấu” nữa. Tôi nhìn nó như một bài học về hệ thống. Tài nguyên lớn không phải lời hứa về thịnh vượng. Nó chỉ là một cơ hội và cũng là một cái bẫy.

Cái quyết định là: quốc gia đó có thể xây được một hệ thống biết: biến tài nguyên thành năng lực sản xuất; biến nguồn thu ngắn hạn thành đầu tư cho dài hạn, cho tương lai; và biến khủng hoảng thành cơ hội điều chỉnh.

Jared Diamond cho tôi một cách nhìn giản dị nhưng sắc: Xã hội không sụp đổ vì nó gặp thách thức. Xã hội sụp đổ khi nó không còn học được cách phản ứng đúng với các thách thức gặp phải trên hành phát triển của quốc gia.

Và có lẽ vì thế mà tôi vẫn muốn đến Venezuela một lần để nhìn tận mắt một đất nước đẹp, giàu tiềm năng, đã đi qua vùng tối như thế nào. Câu chuyện Venezuela không phải là dấu chấm hết. Nó là một lời nhắc: ngay cả khi ta có “dầu”, ta vẫn phải có trí tuệ để sống cùng nó.

- Nguyễn Cảnh Bình -