Nghịch lý hàng cấm: lòng tốt liệu có nông cạn?
Khi cơ quan chức năng bắt giữ được một lô hàng cấm, đặc biệt là những mặt hàng liên quan đến động vật sống như ngà voi, sừng tê giác thì nên xử lý như thế nào?
Thông thường chúng ta sẽ muốn tiêu hủy ngay số hàng này, vì chính vì những người tiêu thụ những loại mặt hàng này mới gián tiếp dẫn tới việc những con voi và tê giác này bị giết hại để lấy ngà lấy sừng. Phản ứng trực giác của chúng ta trước những hình ảnh này thường là sự thỏa mãn về mặt đạo đức, một cảm giác mãnh liệt rằng công lý đang được thực thi.
Truyền thông thường ưu tiên hình ảnh tiêu hủy vì nó đánh trúng vào tâm lý "người bị hại hữu hình" (Identifiable Victim). Như Jean Tirole đã chỉ ra, tâm trí con người thường bị tác động mạnh mẽ bởi một nạn nhân cụ thể hơn là những con số thống kê khô khan. Bức ảnh về cậu bé Syria Aylan Kurdi nằm trên bãi biển hay cô bé “Em bé Napalm” Kim Phúc đã làm thay đổi nhận thức của thế giới mạnh mẽ hơn bất kỳ báo cáo dữ liệu nào. Tương tự, ngọn lửa đốt cháy ngà voi tạo ra một đối tượng hữu hình để công chúng trút sự phẫn nộ, nhưng sự thỏa mãn đạo đức tức thời này có thể che mờ đi câu hỏi cốt lõi rằng liệu hành động mang tính biểu tượng này có thực sự bảo vệ được những đàn voi tương lai, hay nó chỉ là một giải pháp xoa dịu tâm lý đám đông trong khi làm trầm trọng thêm vấn đề gốc rễ?
Thị trường là một công cụ quản lý sự khan hiếm và nó vận hành theo những quy luật riêng, bất kể chúng ta có gán cho nó những định kiến đạo đức nào. Khi tiêu hủy một lượng lớn hàng cấm đã tịch thu, chúng ta đang trực tiếp làm giảm nguồn cung trên thị trường đen.
Theo quy luật cơ bản, khi cầu không đổi mà cung giảm, giá trị của số hàng còn lại sẽ tăng vọt. Điều này vô tình tạo ra một phần thưởng kinh tế lớn hơn cho những kẻ săn trộm, làm tăng động lực để chúng dấn thân vào những phi vụ mạo hiểm hơn.
Ở đây, chúng ta đối mặt với logic của "Thế lưỡng nan của người tù" và "Sự bất định chiến lược". Mỗi kẻ săn trộm, khi thấy giá hàng cấm tăng cao, sẽ luôn chọn cách phản bội thiên nhiên để săn đuổi lợi nhuận cá nhân, ngay cả khi hành động đó dẫn đến sự diệt vong chung của loài.
Vận dụng lý thuyết của Jean Tirole, thay vì tiêu hủy công khai, nhà nước có thể xem xét việc bán kín đáo và có kiểm soát số hàng này vào thị trường. Việc đưa hàng vào thị trường một cách khôn ngoan có thể làm giảm giá thành sản phẩm, từ đó triệt tiêu dần lợi nhuận kinh tế của tội phạm. Tuy nhiên, Tirole cũng đưa ra cảnh báo quan trọng, việc bán hàng phải diễn ra cực kỳ kín đáo để tránh rủi ro hợp pháp hóa hoặc làm xói mòn các chuẩn mực xã hội về việc tiêu thụ hàng cấm. Nếu việc bán hàng được thực hiện quá phô trương, nó có thể vô tình gửi đi thông điệp rằng việc sở hữu những món đồ này là bình thường, từ đó làm tăng tổng cầu và phản tác dụng.
Một trong những nhiệm vụ quan trọng nhất của quản lý nhà nước là tối ưu hóa nguồn lực để phục vụ cho “Lợi ích chung". Để hiểu đúng về khái niệm này, chúng ta cần sử dụng công cụ nhận thức "Bức màn vô minh" của John Rawls.
Hãy tưởng tượng bạn chưa được sinh ra và không biết mình sẽ là ai, một kiểm lâm nghèo, một dân làng sống cạnh khu bảo tồn, hay một du khách tương lai. Trong trạng thái đó, bạn sẽ chọn hệ thống nào? Bạn sẽ chọn một hệ thống đốt bỏ hàng triệu đô la vào không trung để đổi lấy sự thỏa mãn cảm xúc, hay một hệ thống dùng số tiền đó để trang bị công nghệ giám sát hiện đại, nâng cao đời sống cộng đồng và giáo dục nhận thức?
Thay vì liệt kê các lợi ích, chúng ta cần đánh giá cách thức các ưu đãi vật chất có thể thay đổi ma trận lợi ích của xã hội. Việc chuyển hóa ngà voi thành một quỹ tài chính bền vững để bảo vệ những con voi còn sống là một lựa chọn lý trí hơn việc biến chúng thành tro bụi. Kinh tế học không phục vụ tài sản cá nhân, nó là công cụ thiết kế thể chế để hài hòa hóa lợi ích cá nhân với lợi ích cộng đồng, biến một vật phẩm phi pháp thành nguồn lực bảo vệ sự sống thực thụ.
Trở ngại lớn nhất đối với phương án bán có kiểm soát hàng cấm không nằm ở tính hiệu quả kinh tế mà nằm ở các bẫy nhận thức của con người, đặc biệt là các “lối tắt tư duy”. Công chúng thường có xu hướng phán xét việc nhà nước bán hàng cấm là một hành động tiếp tay cho tội ác.
Khi chúng ta chọn những hành động trông có vẻ nhân văn ở bề nổi nhưng lại gây hại ở chiều sâu. Theo Tirole, con người thường tự lừa dối bản thân và đặt niềm tin vào một thế giới công bằng để tránh phải đối mặt với những đánh đổi thực tế khắc nghiệt. Chúng ta thích nhìn thấy ngọn lửa tiêu hủy vì nó là một nghi lễ biểu tượng mang lại sự an tâm giả tạo về mặt đạo đức, trong khi lờ đi hiện tượng rò rỉ, nơi việc thắt chặt ở chỗ này lại làm tăng áp lực và giá cả ở chỗ khác.
Vai trò của một nhà nước hiện đại không phải là chiều lòng những cảm xúc nhất thời, mà phải định hướng lại các chuẩn mực xã hội dựa trên lý trí. Chúng ta thường tin vào những gì mình muốn tin để bảo vệ hình ảnh đạo đức của bản thân, nhưng một chính sách thực sự vì lợi ích chung cần phải vượt qua sự phán xét cảm tính để nhìn vào những tác động gián tiếp dài hạn.
Kinh tế học không phải là một môn khoa học khô khan phục vụ cho lòng tham, nó là phương thức để chúng ta thiết kế một thế giới tốt đẹp hơn thông qua các thể chế hợp lý. Việc xử lý hàng cấm bị tịch thu là một bài toán điển hình đòi hỏi sự can đảm để vượt qua những phản ứng bản năng.
Như triết lý cốt lõi của Jean Tirole, thị trường hay bất kỳ cơ chế quản lý nào cũng chỉ là công cụ, và đích đến cuối cùng phải luôn là "Lợi ích chung". Một hệ thống hành xử dựa trên lý trí sẽ không ngần ngại đối mặt với những nghịch lý của thị trường để tìm ra con đường tối ưu nhất cho việc bảo tồn.
Chúng ta cần chuyển dịch từ việc thỏa mãn bản năng đạo đức sang việc thực hiện những phép tính kinh tế sâu sắc, vì đó mới là cách thực chất nhất để đảm bảo rằng thế hệ tương lai vẫn còn được thấy những loài hoang dã tồn tại, thay vì chỉ được xem lại những thước phim về những ngọn lửa tiêu hủy trong quá khứ.
Đạo đức thực sự không nằm ở ngọn lửa rực cháy, mà nằm ở số lượng những sinh mệnh được cứu sống nhờ một tư duy quản trị tỉnh táo và khoa học.
