Những vụ á.m s.át chính trị trong vương triều Mông Cổ
Trong “Hoàng đế của biển cả”, Jack Weatherford đã tạo ra sự thu hút bằng một yếu tố vô cùng kỳ lạ: sự qua đời đột ngột của các Đại Hãn. Theo đó chính sự bí ẩn, không thể lý giải đã khoác lên một chiếc áo bí ẩn cho vấn đề này.
Đơn cử vào năm 1232, cha của Hốt Tất Liệt – Đà Lôi – đột ngột qua đời. Lý do cho điều này có nhiều dị bản, mà một trong số đó là có khả năng Oa Khoát Đài hoặc một người thân cận đã dầu độc ông. Tuy vậy với vị thế là con út của Thành Cát Tư Hãn, ông có vai trò biểu tượng quan trọng trong gia đình. Cụ thể, theo tín ngưỡng truyền thống của người Mông Cổ, người con út chính là otchigen (tức Hoàng tử Lửa) - đứa con được trọng vọng nhất trong một gia đình. Tương lai của hoàng tộc Mông Cổ ngụ trong ngọn lửa đó và người con út được giao trọng trách phải duy trì huyết mạch. Người con út, hơn bất kỳ ai khác, chính là hiện thân cho vận mệnh của gia đình.
Cũng vì lẽ đó mà cái chết của Đà Lôi có thể dễ dàng bị diễn giải như một điềm báo cho thấy ngọn lửa trong huyết mạch của Thành Cát Tư Hãn đang lụi tàn dần. Từ đây, triều đình Mông Cổ đã đảo ngược câu chuyện. Họ giải thích Đà Lôi là con trai út của Thành Cát Tư Hãn, nên ông là người hiến tế phù hợp nhất để làm dịu cơn giận của các vị thần. Trùng hợp lúc đó Mông Cổ đã giành chiến thắng tại Trung Hoa, nên các pháp sư nhanh chóng đưa ra câu chuyện có tính chính thống: Đà Lôi đã tự nguyện hy sinh bản thân cho các thủy thần để cứu lấy anh trai. Họ biện minh sự hy sinh tối cao của Đà Lôi trên cơ sở đạo đức: chính ông, chứ không phải Oa Khoát Đài, là người tàn sát trên khắp Trung Á và Trung Hoa, vì vậy cũng chính là người hứng chịu cơn giận của các vị thần. “Bí sử” cũng ghi chép lại một cách khá kỳ quặc rằng Đà Lôi tự nguyện hy sinh thân mình vì ông cao lớn và ưa nhìn hơn Oa Khoát Đài: "tướng mạo đẹp đẽ và thân hình cao lớn," nên sẽ trở thành một tế phẩm tốt hơn dâng lên các vị thần bảo hộ Trung Hoa (!?).
Ngay sau Oa Khoát Đài, sự lìa đời của Mông Kha cũng được bao phủ trong những bí ẩn, mưu mô và lời đồn. Trong đó nhiều người nhất trí ông đã chết vì bệnh tả, bệnh tình trở nặng do sa đà vào men rượu. Tuy nhiên, vẫn có nghi ngờ rằng ông đã chết vì những vết thương trong chiến đấu, được ngụy trang thành chết vì bệnh tật để tránh nguy cơ làm giảm nhuệ khí của quân đội. Bar Hebraeus, sử gia viết tiếng Syriac sống vào thế kỷ XIII, người viết có uy tín lớn nhưng đôi khi làm lộn xộn các sự kiện, câu chuyện, nhân vật và lời tuyên truyền, đã tuyên bố rằng Mông Kha đã phát động một cuộc viễn chinh qua Biển Trung Hoa để xâm chiếm một hòn đảo, nhưng những thợ lặn của kẻ thù đã bơi bên dưới những con tàu của ông và đục chìm chúng, qua đó đánh bại quân Mông Cổ và làm Mông Kha chết đuối.
Tuy vậy trong cuộc tranh chấp chức Đại Hãn với A Lý Bất Ca, Hốt Tất Liệt không chọn cách làm tương tự. Theo Jack Weatherford, có 2 lý do chính giúp ông chiến thắng trước người em trai được ủng hộ khá nhiều của mình.
Đầu tiên, các lãnh thổ do A Lý Bất Ca đứng đầu ở vùng thảo nguyên đã bị tàn phá bởi thời tiết khắc nghiệt, khó lường, với những đợt sương giá trái mùa và rét buốt, những cơn bão tuyết chết chóc, mưa đá và băng tuyết cũng như gió mạnh. Điều này khiến ông không thể tập trung vào cuộc cạnh tranh sức ảnh hưởng với anh trai mình, mà thay vào đó là phải giải quyết hậu quả của nó. Phân tích vòng sinh trưởng của cây cho thấy rằng khí hậu ở Mông Cổ đã ở mức rất lạnh cho đến tận năm 1262, nguyên nhân có lẽ đến từ vụ phun trào khổng lồ của núi lửa Samalas trên đảo Lombok ở Indonesia cách đó khoảng 6.500 cây số.
Cũng vì điều này mà mặc cho mọi sự ủng hộ từ các phe phái và dòng dõi Mông Cổ, không ai đứng ra chiến đấu trên danh nghĩa của A Lý Bất Ca. Bị cắt đứt khỏi các tuyến đường cung cấp lương thực từ Trung Hoa do Hốt Tất Liệt kiểm soát và bị suy yếu bởi thời tiết khắc nghiệt, A Lý Bất Ca trở nên tuyệt vọng. Ông buộc phải đi xuống phía nam đến những thung lũng sông phì nhiêu ở Turkestan, nơi thuộc quyền cai quản của người chị họ là Ngột Lỗ Hốt Nãi Khả Đôn, cháu gái ngoại của Thành Cát Tư Hãn, và người chồng mới của bà là A Lỗ Hốt - cả hai đều là những người hậu thuẫn sớm nhất cho việc A Lý Bất Ca chống lại Hốt Tất Liệt. Điều này dẫn đến nguyên nhân thứ 2.
Theo đó, tuy ủng hộ A Lý Bất Ca nhưng cả Ngột Lỗ Hốt Nãi và A Lỗ Hốt đều không muốn giao nộp lương thảo trên đất đai của họ mà A Lý Bất Ca cần để cung cấp cho chiến tranh. Ban đầu họ nhiệt tình với ông và tuân thủ triết lý thảo nguyên về lối sống du mục của người Mông Cổ, nhưng sự thù địch giữa A Lý Bất Ca và Hốt Tất Liệt đã bắt đầu ảnh hưởng đến giao thương có lời lãi lớn của họ với Trung Hoa. Lòng trung thành của họ có thể hướng về Mông Cổ, nhưng sự giàu có của họ lại phụ thuộc vào Trung Hoa; việc bị giảm nguồn thu từ giao thương khiến họ không sẵn lòng để mất cả nguồn lương thực dự trữ của mình. Vì lẽ đó A Lý Bất Ca đã đem quân đội tấn công Ngột Lỗ Hốt Nãi và A Lỗ Hốt để buộc họ phải gửi quân lương. Và tuy ông đã đánh bại họ, nhưng những đồng minh trước đây của ông giờ đã quay sang Hốt Tất Liệt và ngăn chặn đường tiếp tế cho A Lý Bất Ca từ Turkestan và Samarkand, khiến ông ngày càng bị cô lập.
Và tuy sự hậu thuẫn của Ngột Lỗ Hốt Nãi và A Lỗ Hốt không đem lại nhiều lợi ích thực tiễn cho Hốt Tất Liệt, nhưng chắc chắn nó đã củng cố tham vọng của ông đối với ngôi vị Đại Hãn của toàn Mông Cổ. Quan trọng hơn nữa là sự hợp tác giữa họ cũng giúp cho liên lạc giữa Hốt Tất Liệt với người em trai Húc Liệt Ngột của ông thuận lợi hơn qua Con đường Tơ lụa. Hốt Tất Liệt, có lẽ hơn bất kỳ thành viên nào khác trong hoàng tộc ngoài thân mẫu quá cố của mình, đã nhận thức được rằng quyền lực phụ thuộc vào giao thương cũng nhiều như vào chinh phục.
Với sự hậu thuẫn từ những người họ hàng của họ cai trị Trung Á, Húc Liệt Ngột và Hốt Tất Liệt đã làm thỏa mãn những nhu cầu cho thị trường đang đói hàng hóa, điều này đã gạt A Lý Bất Ca ra ngoài rìa. Giờ đây, với sự ủng hộ từ Húc Liệt Ngột và Sát Tất, Hốt Tất Liệt đã sẵn sàng áp đặt quyền lực của mình ở Mông Cổ. Ông đã huy động quân đội tiến lên cao nguyên Mông Cổ, nơi họ đã chinh phục kinh đô gốc của Đế quốc Mông Cổ là Cáp Lạp Hòa Lâm. Sau cuối, A Lý Bất Ca đầu hàng mà không cần đến một chén thuốc độc.
