Vì sao con người lại trở thành con người như ngày hôm nay?

Vì sao đời sống tình dục của con người lại khác thường đến vậy? Vì sao một loài động vật có quan hệ họ hàng cực kỳ gần với tinh tinh lại có thể tạo ra ngôn ngữ, nghệ thuật, thành phố và cả những quả “bút chì”? Vì sao một số xã hội tích lũy được súng, thép và quyền lực trong khi những xã hội khác không có chúng? Và cuối cùng, khi những nền văn minh ấy đã hình thành, điều gì khiến chúng tồn tại, sụp đổ hoặc có khả năng thay đổi để vượt qua khủng hoảng?

Năm tác phẩm của Jared Diamond đã được phát hành tại Việt Nam có thể được đọc như năm lát cắt khác nhau của cùng một bức tranh ấy. Mọi người đều thích khoái cảm nên có lẽ chúng ta sẽ bắt đầu bằng một trong những khoái cảm mạnh mẽ nhất của nhân loại là "Tại sao tình dục lại thú vị?" Cái tên nghe nhẹ nhàng, thậm chí có phần tinh nghịch, nhưng câu hỏi Diamond đặt ra lại hoàn toàn nghiêm túc, nhìn từ góc độ tiến hóa, đời sống tình dục của con người thực ra rất kỳ quặc. Không giống phần lớn động vật có vú, con người thường tạo thành những cặp đôi tương đối lâu dài, cùng tham gia chăm sóc con cái, quan hệ tình dục trong không gian riêng tư và không chỉ giao phối vào thời điểm có khả năng sinh sản. Phụ nữ rụng trứng mà gần như không để lại dấu hiệu công khai, đồng thời còn trải qua mãn kinh, một hiện tượng đặc biệt nếu nhìn từ logic truyền gen đơn thuần. Từ những đặc điểm tưởng như thuộc về đời tư, Diamond mở ra những vấn đề lớn hơn về đầu tư sinh sản, xung đột lợi ích giữa hai giới và cách những chiến lược tiến hóa xa xưa góp phần định hình cấu trúc gia đình của con người.

Bộ 5 cuốn sách "Sụp đổ", "Loài tinh tinh thứ ba", "Biến động", "Súng, vi trùng và thép", "Tại sao tình dục lại thú vị?" của Jared Diamond 

Nếu cuốn sách này nhìn con người từ những hành vi riêng tư nhất, "Loài tinh tinh thứ ba" lùi xa thêm một bước để hỏi, rốt cuộc con người đặc biệt đến mức nào? Diamond bắt đầu từ một sự đảo ngược khá khó chịu đối với lòng tự tôn của Homo sapiens về mặt sinh học, khoảng cách giữa chúng ta và những họ hàng linh trưởng gần nhất nhỏ hơn rất nhiều so với cảm giác mà nền văn minh khiến chúng ta tin tưởng. Nhưng từ một khác biệt di truyền tương đối nhỏ lại xuất hiện một khoảng cách khổng lồ về ngôn ngữ, công nghệ, nghệ thuật và tổ chức xã hội. Đó cũng chính là nghịch lý trung tâm của cuốn sách. Những năng lực giúp con người thực hiện “Bước Nhảy Vọt Vĩ Đại”, tích lũy tri thức và cuối cùng thống trị hành tinh cũng đồng thời đi cùng khả năng chiến tranh, hủy hoại môi trường và tự đẩy chính mình tới nguy cơ diệt vong. Diamond vì thế không chỉ hỏi chúng ta đã trở thành loài người như thế nào, mà còn đặt một câu hỏi khó hơn, một loài thông minh đến mức có thể kiểm soát phần lớn hành tinh liệu có đủ thông minh để kiểm soát chính mình hay không?

Từ đây, "Súng, Vi trùng và Thép" mở rộng ống kính từ một loài sang toàn bộ lịch sử các xã hội của loài ấy. Cuốn sách khởi đi từ một câu hỏi tưởng đơn giản đó là tại sao các xã hội ở những khu vực khác nhau trên thế giới lại phát triển với tốc độ khác nhau? Diamond bác bỏ cách giải thích dựa trên sự hơn kém bẩm sinh giữa các dân tộc và chuyển trọng tâm sang địa lý, môi trường, khả năng thuần hóa cây trồng, vật nuôi và những chuỗi hệ quả mà chúng tạo ra. Nông nghiệp tạo ra thặng dư lương thực. Thặng dư cho phép dân số đông hơn, phân công lao động phức tạp hơn và những cấu trúc chính trị lớn hơn. Việc sống gần vật nuôi tạo điều kiện cho những mầm bệnh mới xuất hiện, đồng thời qua thời gian giúp một số cộng đồng tích lũy khả năng miễn dịch mà những cộng đồng khác không có. Công nghệ, vũ khí, tổ chức nhà nước và vi trùng vì thế không xuất hiện độc lập. Chúng nằm ở cuối một chuỗi nhân quả dài hơn rất nhiều. Súng, Vi trùng và Thép vì vậy nổi tiếng không chỉ vì kể lại lịch sử, mà vì thay đổi tiêu chuẩn dùng để giải thích lịch sử: thay vì hỏi dân tộc nào “giỏi hơn”, Diamond hỏi họ đã được đặt vào những điều kiện ban đầu khác nhau như thế nào.

Nhưng cuộc vui nào rồi cũng sẽ có lúc tàn, cuộc tình đẹp mấy rồi cũng đến lúc tan. Và xã hội cũng không nằm ngoài quy luật ấy, ta xây dựng được một xã hội phức tạp không đồng nghĩa xã hội ấy sẽ tồn tại mãi mãi. Đó là nơi "Sụp đổ" bắt đầu. Thông qua hàng loạt trường hợp lịch sử, Diamond khảo sát những xã hội từng phát triển rồi suy yếu nghiêm trọng hoặc biến mất. Ông tập trung vào năm nhóm yếu tố, thiệt hại môi trường, biến đổi khí hậu, những láng giềng thù địch, sự suy giảm hỗ trợ từ các đối tác và quan trọng nhất là cách chính xã hội phản ứng trước những vấn đề của mình. Điều đáng chú ý ở Sụp đổ là một nền văn minh không nhất thiết thất bại chỉ vì gặp khó khăn. Hai xã hội có thể cùng đối diện một cú sốc môi trường nhưng đi đến hai kết cục khác nhau. Những giá trị từng giúp một cộng đồng phát triển thậm chí có thể trở thành thứ ngăn cản nó thay đổi khi hoàn cảnh đã khác. Vì vậy, thảm họa trong cách nhìn của Diamond không hoàn toàn là chuyện số phận. Nó còn là chuyện lựa chọn.

Và đó cũng là cây cầu dẫn tới "Biến động", nơi Jared Diamond biến câu hỏi “Vì sao xã hội sụp đổ?” thành “Một quốc gia có thể thay đổi như thế nào khi phương thức cũ không còn hiệu quả?” Lấy cảm hứng từ cách con người vượt qua khủng hoảng cá nhân, Diamond xây dựng một bộ khung để quan sát những thời điểm bước ngoặt của các quốc gia. Điểm quan trọng nhất không phải thay đổi tất cả. Ngược lại, ông nhấn mạnh vào “thay đổi có chọn lọc” xác định phần nào của căn tính vẫn còn hữu ích để giữ lại, phần nào đã trở thành trở ngại để chấp nhận sửa đổi. Qua những trường hợp như Phần Lan, Nhật Bản, Chile, Indonesia, Đức, Úc và Mỹ, vấn đề dần hiện ra không còn là quốc gia nào không gặp khủng hoảng. Khủng hoảng gần như là điều không tránh khỏi. Sự khác biệt nằm ở khả năng thừa nhận vấn đề, nhận trách nhiệm, đánh giá bản thân một cách thực tế, học hỏi từ bên ngoài mà không đánh mất toàn bộ căn tính của mình.

Đặt cạnh nhau, năm cuốn sách tạo thành một hành trình khá trọn vẹn. "Tại sao tình dục lại thú vị" nhìn vào những bản năng đã tạo nên đời sống con người. "Loài tinh tinh thứ ba" hỏi vì sao từ nền tảng động vật ấy xuất hiện một sinh vật có khả năng xây dựng văn minh. "Súng, Vi trùng và Thép" giải thích vì sao các nền văn minh phát triển không đồng đều. "Sụp đổ" theo dõi điều gì xảy ra khi những xã hội ấy va phải giới hạn. Và "Biến động" đặt câu hỏi cuối cùng: khi giới hạn đã xuất hiện, chúng ta còn có thể thay đổi hay không? Có lẽ đó cũng là lý do các tác phẩm của Jared Diamond vẫn dễ khiến người đọc quay trở lại. Ông viết về quá khứ rất nhiều, nhưng những câu hỏi thật sự luôn hướng về hiện tại. Chúng ta đến từ đâu, vì sao thế giới trở thành như thế này, và quan trọng hơn cả: hiểu được những điều đó rồi, chúng ta sẽ làm gì tiếp theo?

- Tiệm sách Omega+ -