Phong cách cai trị “không giống ai” của Hốt Tất Liệt

Vì là “cừu đen” của gia tộc mình, nên Hốt Tất Liệt có những nhãn quan khác với anh chị em. Trong “Hoàng đế của biển cả”, Jack Weatherford đã cho ta thấy dẫu thiếu khả năng cầm quân, nhưng Hốt Tất Liệt có trực giác chính trị vô cùng vượt trội.

Theo đó vào năm 1253, khi được anh cả lúc đó là Đại hãn Mông Kha giao cho bình định vùng Kinh Triệu - trung tâm của nền văn minh Trung Hoa cổ đại – Hốt Tất Liệt đã nhận ra rằng ngay cả những chiến lược gia tài giỏi nhất cũng dễ chiến bại nếu phải phụ thuộc vào một quân đội tham nhũng hoặc tổ chức kém. Cụ thể bởi sớm nhận ra cấp dưới của mình đang trở nên vơ vét, ông đã khôn khéo loại bỏ họ khỏi các chức vị và cử từng người đến quản lý các khu vực khác nhau, từ đó chia tách để họ không thể tiếp tục thông đồng tham nhũng với nhau hay thúc đẩy nhau lên mức thái quá hơn nữa.

Đến năm 1256, khi đánh bại vương quốc Đại Lý và nhập nó vào Đế quốc Mông Cổ, ông cũng lật ngược quan điểm của ông nội mình là Thành Cát Tư Hãn rằng “thà giết nhầm còn hơn bỏ sót”, “diệt cỏ tận gốc” nơi vừa chinh phạt. Theo đó, ông đã tha mạng cho vua Đại Lý, từ đó biến vua nước này thành bề tôi trung thành và đồng minh tin cậy, trở thành một bộ phận hỗ trợ quân Mông Cổ trong các chiến dịch chống lại Đại Việt, Miến Điện và Nam Tống sau này. Có thể thấy sự khoan dung bất ngờ là một chiến lược khôn khéo hơn là một hành động nhân từ. Thậm chí khi cuối cùng đã bước lên ngôi Đại Hãn, ông cũng ban lệnh xử tử khá ít tù nhân. Cụ thể, trong suốt thời gian trị vì, theo ghi nhận, chỉ có trung bình không quá 90 người mỗi năm, và tuy bị các cựu thần trung thành với triều đại Tống chỉ trích không ngớt, dường như ông chưa bao giờ xử tử ai vì điều ấy. Ông xem trọng lý lẽ thuyết phục và lòng trắc ẩn hơn là bạo lực.

Khi phá được Vạn Lý Thủy Thành và bình định Hoa Nam, ông cũng hoàn toàn thay đổi tiếng xấu của cha ông mình. Nhà Nguyên, theo đó, không còn bó những vua chúa thất trận trong những tấm thảm rồi cho ngựa giày xéo họ đến chết hoặc dùng ủng da bò đá họ đến chết nữa. Nhà Nguyên không còn tàn sát toàn bộ hoàng tộc đối phương để ngừa hậu họa, dẫn đến người cầm quyền khi ấy là Tạ Đạo Thanh đã sống thêm được 6 năm nữa. Trong lúc đó, họ cũng kính trọng trao cho vị cựu ấu đế tước hiệu cao quý là Doanh Quốc công và dành cho cậu bé sự tôn trọng như với một cựu hoàng, như thể vị vua ấy không thua cuộc chiến tranh hay bị phế truất. Hốt Tất Liệt đã ban cho đứa trẻ một cung điện riêng rồi gả cho cậu một công chúa Mông Cổ thuộc tộc Bột Nhi Chỉ Cân làm vợ. Giống như một chú chim trong lồng dát vàng hoặc một con khỉ nhảy múa trên dây xích vàng, vị hoàng đế và hoàng hậu thất thế tiếp tục tồn tại trong vai trò những hiện vật sống được đối đãi tử tế, để các sứ thần, thương nhân và quan khách coi đấy là những biểu tượng của quyền lực và sự đại lượng của nhà Nguyên cũng như nền văn hóa đã khai minh của họ.

Trong cuộc “chạy đua” vào vị trí Đại Hãn, ông cũng thu phục tâm trí dân chúng, bộ tộc và dân tộc mà ông coi là thần dân bằng một loạt biện pháp khác nhau: tạm cắt giảm thuế, cho phép kinh tế các địa phương có thể phục hồi sau một thời gian dài chiến tranh, cắt đặt các chức quan chăm lo phát triển nông nghiệp, ban hành quy định về trang phục và đãi ngộ cho các trường học và y sinh. Ông cũng cho những binh lính lớn tuổi và những người bị thương tật nghỉ hưu, cũng như vỗ về và giảm gánh nặng cho gia đình họ. Ông ra lệnh cấp phát quân trang quân bị mới cho những người lính không thể tự trang bị, cấp ngựa và yên cương cho những người lính còn thiếu những thứ này. Hốt Tất Liệt cũng ân xá cho các nhà nho bị bắt trong chiến trận hoặc bị giam giữ vì những lý do khác, và ra lệnh bảo vệ đặc biệt cho các đền thờ và trường học của họ. Cùng với đó là sự nới lỏng những hạn chế nghiêm ngặt nhất đối với các đạo sĩ mà ông từng bức hại.

Ông cũng quy định quan lại được cử đi công tác phải nhận khẩu phần và đồ dùng từ kho của triều đình, không được làm phiên dân chúng, qua đó cấm quan lại (gồm cả hoàng thân Mông Cổ) vào các hộ gia đình tịch thu tiền bạc hoặc hàng hóa, và không được can thiệp vào các bến phà sông hoặc hệ thống truyền tin yam, đồng thời thắt chặt kiểm soát của nhà nước đối với hoạt động buôn bán qua biên giới và ổn định giá cả cho các mặt hàng muối và rượu. Ông cho phép mở các hiệu thuốc và phòng khám công cộng để chữa bệnh cho những người ốm. Ông cung cấp lương thực cho những vùng phải đổi mặt với nạn đói và quần áo cho những người bị chiến tranh làm cho khánh kiệt. Ông cũng giảm bớt yêu cầu lao động cưỡng bách đối với những người bị trưng tập làm việc trong các hầm mỏ, gia công kim loại và sản xuất mây tre đan; cũng như giải phóng cho những thợ thêu nữ bị trưng tập vào các xưởng thủ công của nhà nước để họ có thể kết hôn và lập gia đình. Ông nghiêm cấm việc cưỡng bách hoặc bắt phụ nữ phục vụ cho ca hát và giải trí, một hình thức mại dâm cưỡng bức hoặc nô lệ mua vui...

Vào giai đoạn này, ông cũng cho đào kênh mới và khuyến khích việc đóng tàu thuyền nhằm mở rộng vận tải, bởi ông đã thấy việc vận chuyển hàng hóa bằng xe bò sẽ dễ bị thời tiết xấu làm gián đoạn. Trên bộ, lạc đà chỉ có thể đi được khoảng 45km/ngày, nghĩa là cần khoảng ba tuần để có thể hoàn thành một chặng đường 1.300 km, khi đó phí vận chuyển cùng với những rủi ro dọc đường và việc giảm chất lượng ngũ cốc được vận chuyển sẽ vượt quá giá trị của chuyến hàng đó. Mặt khác, thuyền bè trên sông Hoàng Hà có thể mang theo lượng hàng hóa nhiều hơn và di chuyển nhanh hơn gần gấp bốn lần, có thể đi được khoảng 160km/ngày.

Dù những biện pháp này xuất phát từ lòng trắc ẩn hay cảm giác chính trị nhạy bén của Hốt Tất Liệt, thì những kết quả mang lại là tích cực. Sự ủng hộ dành cho ông tăng lên ở Trung Hoa và Cao Ly. Bằng cách cho phép các thương nhân Nam Tống đi vào lãnh thổ của mình, ông biết rằng họ sẽ nhìn thấy và đánh giá cao nền cai trị công bằng của mình. Mùa hè năm 1261, thành phố cảng Lô Châu trên sông Trường Giang ở vùng đông nam Tứ Xuyên đã từ bỏ sự cai trị của nhà Nam Tống để nhập vào để quốc của ông. Cứ thế, triều đại của ông ngày càng vững vàng hơn bao giờ hết.