Review về nhân vật Thành Cát Tư Hãn trong cuốn sách cùng tên của tác giả Jack Weatherford

"THÀNH CÁT TƯ HÃN" tác giả - Jack Weatherford

Một tác giả - Jack Weatherford - mà ban đầu nếu chưa gặp thì mình nghĩ là một con người lý tưởng hóa, hơi cải lương, khi gặp thì bác ấy là một bác nông dân chính hiệu cả về gốc gác lẫn con người và thói quen.

Gặp xong, càng hứng khởi, mình cũng viết chút review về nhân vật Thành Cát Tư Hãn trong cuốn sách cùng tên của tác giả trên, bạn nào quan tâm xin mời đọc nhé. Đọc xong có cảm hứng thì liên hệ mua sách tại Omega Plus:
---
THÀNH CÁT TƯ HÃN 

Thành Cát Tư Hãn có lẽ là nhân vật phân cực nhất trong số các bậc tài danh nhiều tài nhiều tật của thế giới chúng ta. Ông nằm ở thái cực cao nhất giữa một đại Hero và một kẻ Vallain. Ông là kẻ độc tài hủy diệt... kẻ tự đắc... cưỡi lên cổ các nhà vua,” “không hơn gì một tên lính Scythia hoang dại sinh ra trong vũ khí và rèn luyện để đổi lấy máu”, kẻ mọi rợ, tàn ác nhất … mà sự tàn ác đã đi vào sách sử ngàn đời? Hay là nhà quân sự lỗi lạc, đại tài, thủ lĩnh bộ tộc vô danh trên vùng thảo nguyên bao la của một vùng đất xa xôi với các "trung tâm văn minh" "làm tóe nước mọi sông hồ từ Thái Bình Dương tới Địa Trung Hải", vẽ lại các đường biên vẽ lại các đường biên của thế giới, dựng nên những quốc gia mà phần nhiều đường biên giữ nguyên như đến ngày nay, liên kết, hợp nhất các nền văn minh thành một trật tự thế giới mới, định hình nên bản đồ lịch sử thế giới hiện đại..? Đây có thể là vấn đề mà muôn thuở bất phân ngã ngũ. Nhưng một điểm không thể phủ nhận: ông là Nhân vật đặc biệt số một trong những người tạo nên khác biệt.

Ông, hay Alexander Đại đế, là kẻ xâm lược vĩ đại nhất mọi thời đại?

Ông, với hai bàn tay trắng (mồ côi cha từ sớm, năm lên 9 tuổi đã phải chăn cừu, đi săn bắn và hái lượm để kiếm ăn, bị bắt cóc, phải sống như nô lệ trước khi trốn thoát) hay Alexander Đại đế người thừa hưởng đội quân hùng hậu từ người cha của mình?

ÔNG LÀ AI?

Người mà trong cuộc đời đã tham gia 32 chiến dịch lớn, 65 trận đánh, từ 1206 đến 1209, không những đã thống nhất được người Mông Cổ, mà còn thống nhất được hầu hết bộ lạc sinh sống ở miền Mạc Bắc.

Người làm kinh hồn bạt vía châu Âu - "chủng tộc thượng đẳng" da trắng vốn tự cho mình cái quyền thống trị thế giới?

Người mà vó ngựa đi đến đâu thành lũy tan hoàng, nhà cửa đổ nát, nhân dân chết chóc, bị bắt làm nô lệ? Người mà trên hành trình chinh phạt Đông Á, Trung Đông, Châu Âu, vó ngựa của ông giẫm nát không biết bao nhiêu thành quách "bất khả xâm phạm" lúc bấy giờ: Roma vĩ đại, thành Kiev phồn thịnh, khiến những sa hoàng nước Nga (vốn tự coi mình là vua của các vị vua) phải khiếp đảm và bành trướng lãnh thổ Mông Cổ liên tục từ mọi hướng, Đông sang Tây, từ Nam chí Bắc, với đỉnh điểm lên tới 33 triệu km vuông, bằng gấp đôi diện tích nước Nga bây giờ?

Ông, một hiện thân của sự tàn bạo, người gây cái chết của hơn 40 triệu người tại các lãnh thổ ông xâm chiếm nhất là từ Trung Á, Đông Âu và Trung Đông (nơi từng bị quân đội Mông Cổ thảm sát hàng loạt)? Ông, người mà được cho rằng đã phát ngôn: “Niềm vui thú nhất mà một người được nếm trải là chinh phạt kẻ thù, nhìn bọn chúng bị dẫn giải trước mắt. Tước đi ngựa quý, tài sản quý của nạn nhân ngay trước mắt họ. Ngắm gương mặt của những người thân thương của bọn chúng đẫm trong nước mắt, và ôm vợ và các con gái của bọn chúng trong vòng tay?”

Thực chất, các nhà chép sử Hồi giáo gán câu nói này cho ông, nhưng có khả năng rất cao ông không phải là người phát ngôn ra nó. Giới văn sĩ Hồi giáo thời bấy giờ vẫn thường xuyên cường điệu những hành động tàn bạo của người Mông Cổ, vì những mục đích chiến tranh Hồi giáo (mà ngày nay gọi là Thánh chiến) của mình. Bản thân người Mông Cổ cũng nhận thức rất rõ giá trị của tuyên truyền như một vũ khí chiến tranh hữu hiệu và rất tích cực khuếch trương những câu chuyện rợn người về chính bản thân họ. Người Mông Cổ tàn sát các thành phố chống đối mình, như Baghdad thủ phủ của đế chế Abbasid Caliphate chẳng hạn, nhưng họ thường không động đến những người quy hàng họ.

Cuối thế kỷ 14, trên con đường chinh phạt của mình, Tamerlane càn quét, giết chóc, chất đầu người lên thành núi bên ngoài những cổng thành ông chinh phạt và xưng là người Mông Cổ và “tập quán này của ông ta là học từ thời Thành Cát Tư Hãn”. Ba thế kỷ sau, Voltaire để phục vụ mục đích chính trị, xã hội cá nhân, cũng dựng một vở kịch về triều đại Mông Cổ xâm lược Trung Hoa, lấy Thành Cát Tư Hãn làm hiện thân để ám chỉ một hoàng đế Pháp dốt nát, tàn bạo. Vậy là lại càng gieo oan trái cho Thành Cát Tư Hãn rồi.

Chưa kể, nhiều học giả bảo thủ công nhận con số người chết trong cuộc xâm lược Trung Á của Thành Cát Tư Hãn là 15 triệu người trong vòng 5 năm. Nhưng cũng thử nhìn nhận lại, dù con số này thấp hơn 15 triệu nhiều nhiều lần đi nữa, thì chia thử trung bình, mỗi lính Mông Cổ phải giết hơn 100 người, và ở các thành phố khác, con số này phải là hơn 350 người! Thật khủng khiếp. Nếu mà thời đó dân số các thành phố Trung Á đông như vậy thì có khi họ đã đánh bật được quân Mông Cổ xâm lược rồi? Dù thực tế đã được truyền miệng và công nhận từ nghìn đời nay nhưng những con số thổi phồng hẳn không có cơ sở thực tế.

Vậy toàn bộ những câu chuyện truyền kỳ đó đúng đến đâu?

Ai là người tạo nên sự khác biệt chỉ với cung tên và vó ngựa của thảo nguyên Mông Cổ? Ai là thủ lĩnh một tộc người vô danh trên vùng thảo nguyên bao la của một vùng đất xa xôi với các "trung tâm văn minh" lại "làm tóe nước mọi sông hồ từ Thái Bình Dương tới Địa Trung Hải", vẽ lại các đường biên của thế giới, dựng nên những quốc gia mà phần nhiều đường biên giữ nguyên như đến ngày nay, liên kết, hợp nhất các nền văn minh thành một trật tự thế giới mới, định hình nên bản đồ lịch sử thế giới hiện đại”? Chính là ông, Thành Cát Tư Hãn.

Trong 25 năm, đội quân Mông Cổ do Thành Cát Tư Hãn lãnh đạo đã chinh phục được nhiều vùng đất và người dân hơn so với điều người La Mã đã làm suốt 400 năm!

Ngày nay các sử gia và nhà nghiên cứu đang lật lại vấn đề, đòi lại công bằng “reclaiming” cho (vị thế của) ông.

Thành Cát Tư Hãn của Jack Weatherford là một cuốn sách hiếm hoi làm điều này. Jack Weatherford ngay từ đầu đã lựa chọn điểm nhìn "từ bên trong". Tác giả xuất phát từ chính nền văn minh mà nhân vật này nổi lên, thâm nhập vào dòng chuyển dịch của nó, tìm hiểu các yếu tố cấu thành, các giá trị, diễn tiến của nó theo các chuẩn, các cột mốc của chính nó (chứ không phải các chuẩn bên ngoài) để thuật lại cuộc đời Thành Cát Tư Hãn theo lối khách quan này. Tác giả nêu ra những nhận định để hậu thế chúng ta cùng nhìn về những khía cạnh “công trạng” của Thành Cát Tư Hãn, xoay quanh mấy luận đề:

1- Thành Cát Tư Hãn và tự do nhân quyền và tự do thương mại.

* Tự do nhân quyền: Thành Cát Tư Hãn cấm các hình thức tra tấn trong việc xét xử cũng như trừng phạt. Ông ủng hộ tự do tôn giáo trong vương quốc. Xét bối cảnh Trung cổ khi người ta vẫn còn thiêu sống những người dị giáo và không tín ngưỡng tại châu Âu, thì tư tưởng này của ông vô cùng tiến bộ. Gia đình ông cũng là gia đình đa dạng tôn giáo: một bộ phận theo Shaman giáo và Phật giáo và một bộ phận đáng kể theo Cơ đốc giáo và thuyết một bản chất và sau cải sang Hồi giáo.

* Tự do thương mại: sinh ra từ những cơ hội giao thương phát triển trên Con đường Tơ lụa (khu vực tự do thương mại lớn nhất trong lịch sử) trên vùng nội địa Âu-Á cho phép thông quan an toàn nhờ Thái Bình Mông Cổ (Pax Mongolica –Thuật ngữ chỉ việc tự do giao thương và thương mại được tạo ra theo sau những cuộc chinh phạt của Mông Cổ).

2- Thành Cát Tư hãn tạo ra một xã hội quân bình chưa từng có tính đến nay. Bất kể là nam hay nữ (nhất là càng về sau) đều được thăng cấp bậc bằng cống hiến cá nhân, sự trung thành và thành tích, thay vì xuất thân hay thế tập. Đó là một xã hội đa dạng đến khó tin, tổ hợp của nhiều tôn giáo và dân tộc. Có khi nào người Mông Cổ thuê nghệ nhân châu Âu để tô điểm cho Thượng Đô của họ? Thuê các công trình sư Trung Hoa về giúp họ với các vũ khí công thành? Hay có khi nào họ vời về các nhà thiên văn học Hồi giáo để giúp lập bản đồ tử vi. Và có khi họ thuê một gã Ý Đại Lợi nào đó tên là Marco Polo để điều hành thành Hàng Châu? Hoàn toàn có thể, ai mà biết được?

3- Thành Cát ủng hộ nữ quyền, ra luật không được bắt cóc mua bán, trao đổi phụ nữ. Thông qua liên minh hôn nhân, ông đưa các con gái trở thành những người thống trí thực tế của các dân tộc bị chinh phạt. Trong văn hóa Mông Cổ, khi đàn ông ra chiến trường thì đàn bà ở nhà làm vương làm tướng. Mà đàn ông Mông Cổ thì luôn chinh phạt các dân tộc xa xôi cả năm trời mới về cho nên vợ và các con gái thự sự là sếp ở nhà cũng như triều chính nhất là khi bọn đàn ông say xỉn bất tài vô dụng. Vợ của giai út của cũng thay chồng cai quản và các con trai của bà đều là những Khả hãn. Nhưng phụ nữ cũng cũng có thể bị chịu những nhục hình như bị cuộn lõa thể trong tấm thảm được khâu lại và nện cho đến chết. (Người Mông Cổ ghê tởm máu nên họ dùng biện pháp này)

4- Người Mông Cổ thúc đẩy phát triển tri thức giáo lý và ngoài giáo lý tại các quốc gia họ thống trị.

Thành Cát Tư Hãn không biết chữ, nhưng ông và gia tộc ý thứ được giá trị của học thức và tích cực đẩy mạnh phát triển các bộ môn khoa học. Dưới sự cai trị của người Mông Cổ, người làm thiên văn không phải lo nghiên cứu của họ có phù hợp với các giới luật của Kinh Thánh hay không? Hay phong cách chuẩn mực viết văn của họ có phù hợp với các nguyên lý kinh điển của giới chức Trung Hoa hay không? Hay liệu sáng tác hay tranh vẽ của họ có bị lãnh tụ Hồi giáo phản bác hay không. Công nghệ mới như làm giấy và in ấn, thuốc súng, la bàn du nhập từ Mông Cổ sang phương Tây, châm lên tia đầu tiên của sự Phục hưng của vài thế hệ sau đó.

5- Người Mông Cổ áp tô thuế thấp cho mọi đối tượng và miễn thuế hoàn toàn cho các đối tượng như bác sĩ, giáo viên, tổ chức giáo dục, thầy tu thầy tế…

6- Thiết lập hệ thống điều tra dân số định kỳ và tạo ra hệ thống bưu chính quốc tế đầu tiên.

7- Người Mông Cổ phát minh ra tiền giấy. Về sau đồng tiền này sớm bị xóa bỏ bởi siêu lạm phát thời bấy giờ, nhưng ý tưởng về nó thì vẫn vẹn nguyên giá trị. Người Mông Cổ xem thương mại làm trọng, xếp thương gia cao nhất, chỉ đứng sau giới chức, còn lại là trên cả giáo sắc và các nghề nghiệp khác. (Đối lập với văn hóa Nho giáo, xếp thương nhân chỉ đứng trên bọn cướp hay như trật tự sĩ nông công thương như Việt Nam,). Họ cũng phân phối chiến lợi phẩm rộng rãi và nhờ đó khuếch trương sự lưu thông lành mạnh của hàng hóa thương mại.

8- Cải tiến nông nghiệp

Thành Cát Tư Hãn khuyến khích nông dân áp dụng các biện pháp trồng trọt năng suất, cấy ghép nhiều giống cây ăn trái giữa các nước khác nhau, lai ghép tạo ra nhiều giống mới.

Câu chuyện của Jack Weatherford mở đầu với dải cờ thiêng và kết thúc cũng bằng chính nó "những làn mây trên Thanh thiên Vĩnh hằng của Mông Cổ, Dải cờ thiêng của Thành Cát Tư Hãn vẫn tung bay trong gió." Và câu chuyện lịch sử trở thành câu chuyện của một cá nhân hiện thân của một nền văn minh đặc biệt nổi lên và "phóng chiếu" những thành tố của nó vào thế giới. " Những câu hỏi đầy dằn vặt về tình yêu và tình phụ tử sinh ra từ dưới một tấm chăn đắp chung hay trong ánh lửa chập chờn của bếp sưởi gia đình, đã được phóng chiếu lên sân khấu rộng lớn của lịch sử thế giới. Mục tiêu, ước nguyện, và nỗi sợ của cá nhân ông bao trùm cả địa cầu."

- Bùi Kim Tuyến -