Tầm nhìn và sự khác biệt với thời đại của Niccolò Machiavelli
Bích Ngọc
Thứ Năm,
05/03/2026
11 phút đọc
Nội dung bài viết
Chiến tranh…
Một cụm từ ám ảnh và gây nên sự căm phẫn tột cùng đối với đa số dân chúng, đâu ai ngờ bữa cơm đó là bữa cơm cuối cùng gia đình đông đủ, đâu ai ngờ nụ cười trẻ thơ của đứa con trai khi đợi xếp hàng nhận cứu trợ ấy lại là mảnh ký ức cuối cùng còn vương vấn trên đôi mắt người mẹ đang lả đi về khóc thương trong làn khói mù mịt và bầu trời đêm rực cháy bởi các tên lửa đạn đạo và đội quân máy bay không người lái bị đánh chặn.
Nhưng cách duy nhất để giữ hòa bình lại là luôn ở tâm thế sẵn sàng để chiến đấu, khi viễn cảnh một thế giới đại đồng vẫn là một bức tranh quá xa vời đối với toàn thể nhân loại.
Với những ai đam mê về chính trị thì ắt hẳn phải ít nhiều biết về quân sự, bởi quân sự và chính trị như hai lát cắt của một miếng salad, nó chẳng bao giờ tách rời được nhau, mà chính cái tư tưởng mà Machiavelli như rút từ xương máu của mình khi viết nên tác phẩm “Luận về chiến tranh” - một tựa sách trùng tên khi dịch sang tiếng anh - với một tác phẩm cũng kinh điển khác của Tôn Tử - “The Art Of War”
Điều khiến tôi bất ngờ đầu tiên khi chạm vào “Luận về chiến tranh” chính là tác giả đã vận dụng độc đáo một trong những cấu trúc kinh điển của cái nôi của văn minh Phương Tây xưa khi diễn giải tư tưởng của mình qua hình thức đối thoại Socratic (các tác phẩm như “Cộng Hòa” “Yến hội & Phaedrus, hay Bàn về chính quyền.. đại loại vậy) đặc biệt hữu dụng trong cách tranh biện, lập luận khiến cho các tư tưởng của ông trở nên sắc bén và toàn diện hơn, chứ không hoàn toàn là “đường một chiều” để tiến dâng lên dòng tộc Strozzi - những kẻ mang dòng máu quân sự bẩm sinh của thành Florence.
Bất ngờ thứ hai đó là nhân vật chính ở đây là Fabrizio Colonna, bởi dù cuộc trao đổi học thuật sẽ mang tính qua lại, nhưng người cầm “mic” chính lại là cá nhân này, đây không hề là một cái tên lấy vu vơ, bởi con người này ngoài đời thực lại là một chỉ huy lính đánh thuê “có số có má”, điều mà Machiavelli cực lực phản đối, và đây có thể là một đỉnh cao tri túc khi “lấy độc để trị độc”.
Xuyên suốt 7 tập sách là những câu chuyện lịch sử, sự phân tích lý do của thành công và thất bại của các đội quân như Macedonia, Hy Lạp, La Mã… hay trí óc siêu quần của Napoleon, Caesar.. họ chiến thắng không đơn giản chỉ bằng cách lấy số lượng, mà chính cái cách họ rút lui cũng là nguyên nhân cho những chiến công hiển hách đó, nhiều trong số đó cũng xuất hiện trong lịch sử Việt Nam ta như kế “vườn không, nhà trống” khi tiếp đón quân Nguyên Mông, hay lợi dụng thời tiết và địa hình như trận chiến Bạch Đằng… những điều đó không phải là do Machiavelli sáng tạo ra, mà chính ông đã dày công nghiền ngẫm và đúc rút qua những bằng chứng nhãn tiền để kết tinh nên cuốn Binh pháp này.
Hơn thế nữa, kết quả lại có thể biết được từ trước khi cuộc chiến đó xảy ra, từ cách tổ chức binh vận, cách vận chuyển nhu yếu, thao túng thông tin hay cách phối hợp các đạo quân trong tập luyện để khắc chế - đó là cả một quá trình thao luyện dài dằng dặc, để rèn lên sức khỏe, “kỷ luật” và cả “sĩ khí”.
Thế nhưng, đó chưa phải là điều đặc sắc nhất làm nên tên tuổi cuốn sách, cốt lõi nhất nó nằm ở tầm nhìn- sự khác biệt với thời đại và khả năng “thấu thị” của “quái kiệt” này - chính là cốt lõi tư tưởng quân sự của ông, khi ông kịp nhận ra những hạn chế “chí tử” của các đội lính đánh thuê như vô kỷ luật, hèn nhát và thiếu trung thành - vốn đang là “hot trend” bấy giờ, hay thói ỷ lại ngoại binh đã dung túng cho tinh thần rệu rạo đến mức đáng báo động của các đạo quân thành bang -Lời cảnh báo này chính là hồi chuông cảnh báo cho những kẻ quen ăn sung mặc sướng của cánh quý tộc Florence - bởi quan trọng nhất là sức mạnh “nội sinh”.
Qua từng trang giấy, thông qua những cuộc thảo luận trên danh nghĩa nhân vật Fabrizio, ta nhận thấy được con người ông am tường và hiểu biết các hoạt động quân sự qua sách vở và trên thực địa đến nhường nào, thậm chí sau mỗi chiến thắng, ông vẫn rút ra được những bài học về thiếu sốt để phục vụ các cuộc chiến sau này, nhìn cái cách ông xét nét, chi li đến từng động tác quân ngũ, hay cách thăm dò địa hình đến từng mô đất - là đủ để biết ông đam mê và nhiệt huyết đến nhường nào
Sẽ còn rất nhiều người “căm ghét” ông, sẵn sàng chửi rủa những người đi theo Machiavellianism, họ bảo ông là trơ trẽn, là thực dụng đến tàn nhẫn, nhưng mấy ai hiểu được bản chất của những điều đó là gì, như chính Francis Bacon đã từng viết rằng: “Chúng ta chịu ơn Machiavelli và những tác giả đã viết về những điều mà con người làm chứ không phải điều con người nên làm”.
Như cái cách mà Frederick đại đế - tác giả của Anti - Machiavel nhưng lại là người kế thừa tốt nhất tư tưởng Niccolò Machiavelli đã từng làm.
-Trường Thắng-
