Thượng đế cũng có một lịch sử: Hành trình giữa đức tin và lý trí
Khi mình đang cảm thấy chưa biết đọc sách gì thì lại thấy bà và mẹ đang chuẩn bị đồ để đi dự lễ “phong chân phước cho cha Diệp”. Ơ kìa nhưng bà và mẹ mình là những tín đồ Phật giáo Hòa Hảo mà?! Ồ chuyện này cũng bình thường ở quê mình thôi nơi có một biệt danh khá nổi tiếng trên tiktok “Xứ sở thần tiên”. Ừ thì thần tiên không chỉ vì những đoạn phim “lên đồng nhập xác” rất nhiều trên mạng mà còn là vì nơi đây có rất nhiều tôn giáo cùng chung sống. Nếu hằng ngày điều bạn nhìn thấy nơi bạn sống là một họ đạo với nhà thờ lớn, đi xa một tí là thánh thất của đạo Cao Đài, trung tâm chợ lại có thánh đường Hồi giáo, qua một phường lại là nơi của đạo Phật giáo Hòa Hảo, cách một con sông là nơi xuất phát của đạo Tứ ân hiếu nghĩa, Bửu Sơn kỳ hương, chưa kể đến cạnh nhà thờ công giáo lại là Hội thánh của đạo Tin Lành thì bạn sẽ thế nào?
Còn mình lớn lên trong môi trường “đậm đặc” tôn giáo như vậy nên từ bé mình đã không ngừng đặt câu hỏi về Chúa và Phật, thậm chí với trí óc non nớt mình còn ngửa mặt lên trời để nghĩ xem Chúa và Phật có dành nhà với nhau hay không? Trưởng thành, sau một thời gian tìm hiểu và đọc sách mình cảm nhận rằng lịch sử nhân loại quả là kỳ lạ, nơi tri thức và sự cuồng tín luôn song hành trong một cuộc chiến không hồi kết. Mình không khỏi giật mình khi nhận ra một sự thật trần trụi: “Thượng đế cũng có một lịch sử”. Một lịch sử được viết bằng mực của các triết gia, các nhà thần học nhưng cũng không ít lần được viết bằng máu của các nhà khoa học.
Mình quyết định tìm đọc cuốn “Các nhà tư tưởng lớn của Kito giáo” của Hans Kung khi tò mò tìm hiểu về các chức vị và cách phong thánh trong công giáo La Mã và cũng vì vừa xem xong bộ phim về một nữ triết gia kiêm nhà toán học thời La Mã cổ đại là Hypatia. Và dưới đây là hành trình tìm hiểu về “thượng đế của Kito giáo” dưới ngòi bút của các nhà thần học:
Từ ánh sáng Alexandria đến bản án của Hypatia.
Hành trình với nhiều tò mò và cố gắng tìm câu trả lời của mình bắt đầu từ khi xem bộ phim Agora (2009) kể về cuộc đời của nữ toán học gia kiêm triết gia cổ đại La Mã và cùng với chính niềm say mê của cá nhân mình với Tân thuyết Plato của triết gia Plotinus. Tư tưởng của Tân thuyết Plato nơi Đấng tối cao được định nghĩa là “Cái duy nhất” đầy lý tính. Chính vì tin vào tư tưởng này về thượng đế của Tân thuyết Plato mà nữ toán học Hypatia đã gặp bi kịch vào năm 415 CN. Đây cũng là một vết sẹo trong lịch sử Kito giáo. Khi những kẻ nhân danh Thiên chúa dùng mảnh gốm để xẻ thịt một trí tuệ vĩ đại, họ đã chính thức khai tử thời kỳ cổ đại rực rỡ để bước vào đêm dài của sự độc tôn tư tưởng. Cái chết của Hypatia không đơn thuần là một vụ thảm sát mà còn là sự “bức tử” cho những tư tưởng ngoại đạo và khoa học lý tính vào thời điểm đó.
Như vậy thượng đế thuở ban đầu của Kito giáo là sự xung đột giữa độc thần giáo và đa thần giáo còn lại cũng như sự xung đột giữa đức tin Kito giáo với lý trí triết học Hy Lạp. Chính giai đoạn bản lề này khi Kitô giáo đang trong quá trình chuyển mình từ một tôn giáo thiểu số sang địa vị thống trị, dẫn đến những cuộc đụng độ dữ dội về cả niềm tin lẫn tư tưởng. Và dù xung đột dữ dội, Kitô giáo không thể xóa sạch hoàn toàn ảnh hưởng của tư tưởng cổ đại mà buộc phải tiếp thu chúng để xây dựng hệ thống giáo lý của mình.
Đây được xem là bị kịch Alexandria.
Những nhà tư tưởng vĩ đại không xuất hiện trong một khoảng không tĩnh lặng, mà họ chính là lời giải đáp mang tính sống còn cho những cuộc xung đột tư tưởng gay gắt nhất thời đại của họ. Sự xuất hiện của Origen, Augustine và Aquinas có thể được xem là các nỗ lực nhằm "chuyển hóa" tri thức Hy Lạp để xây dựng một bộ khung lý luận giúp Kitô giáo tồn tại và thống trị về sau này.
1. Origen: Người nâng tầm Kitô giáo thành một hệ thống triết học (Thế kỷ III) Trong bối cảnh Kitô giáo thuở sơ khai bị giới trí thức La Mã xem là một giáo phái bí ẩn của tầng lớp bình dân, Origen đã xuất hiện để thay đổi cục diện này.
Origen đã xuất hiện đầy phóng khoáng tại Alexandria. Han Küng đã phục hồi chân dung một nhà tư tưởng dám tin vào sự tồn tại của linh hồn và đặc biệt là thuyết “cứu rỗi vạn vật” . Origen không tin vào một địa ngục tàn bạo vĩnh viễn, ông tin rằng cuối cùng mọi tạo vật sẽ được chuyển hóa để quay về với nguồn sáng.
Ông là người đầu tiên thực hiện một cuộc tổng hợp quy mô giữa giáo lý Kitô và triết học Hy Lạp, đặt nền móng cho một nền thần học lý tính. Ông sử dụng các phạm trù tư tưởng Hy Lạp để giải thích những khái niệm phức tạp như bản chất của Chúa Jesus vừa là người vừa là Chúa.
Có thể nói, nếu hệ hình (paradigm) của Origen – một sự kết hợp giữa lòng trắc ẩn và lý trí Hy Lap - được tiếp nối có lẽ tôn giáo đã không tạo ra những chiếc bẫy “nỗi sợ hãi”. Nhưng đáng tiếc thay giáo hội đã chọn gạt bỏ ông để bước vào một lộ trình khắt khe hơn.
Ngọn lửa sự bao dung bị dập tắt
2. Augustine: Cầu nối đưa giới tinh hoa “tân thuyết Plato” vào Giáo hội (Thế kỷ IV-V)
Bi kịch tại Alexandria và sự lụi tàn của đa thần giáo đã để lại một khoảng trống tư tưởng lớn. Augustine xuất hiện để lấp đầy khoảng trống đó bằng cách "Kitô hóa" chủ nghĩa Tân Platon. Ông thu hút giới thượng lưu và trí thức La Mã (vốn sùng bái Plato) gia nhập Kitô giáo bằng cách chứng minh rằng đức tin Kitô là sự tiếp nối tự nhiên và hoàn thiện của triết học Hy Lạp. Ông hòa trộn những ý niệm về "Cái Duy Nhất" không thay đổi, thiện lành nhất của Tân thuyết Plato vào khái niệm Thiên Chúa của mình. Bằng cách này, ông làm cho Kitô giáo trở nên đáng tin cậy và có sức hút với tầng lớp tinh hoa của xã hội La Mã.
Hans Küng mô tả Augustine là người cha của hệ hình Latin phương tây. Chúng ta phải thừa nhận tầm vóc của ông nhưng không thể không đặt ra mộ giả thuyết đau đớn: “giá như Augustine tìm thấy Aristotle”. Vì chỉ tiếp cận Plato và Plotinus, Augustine đã xây dựng nên một đức tin đầy rẫy những ám ảnh nội tâm và sự nhị nguyên cực đoan
Mình không thể đồng tình với học thuyết “Tội tổ tông” mà ông hệ thống hóa – một cái bẫy tư tưởng biến con người thành những sinh vật tha hóa từ trong máu thịt để buộc họ phải quỳ lụy dưới chân giáo hội. Chính việc ông lý tưởng hóa Giáo hội như một “thiên đàng trần gian” đã tạo cơ hội cho những kẻ khát khao quyền lực lợi dụng tôn giáo để thực hiện những cuộc thảm sát đẫm máu suốt nhiều thế kỷ.
3. Thomas Aquinas: Cứu vãn đức tin trước cuộc "xâm lăng" của Aristotle (Thế kỷ XIII)
Vào thời của Aquinas, Giáo hội đối mặt với một cuộc khủng hoảng trí tuệ thực sự khi các tác phẩm của Aristotle được tái phát hiện với những giải thích thế giới dựa trên quy luật tự nhiên và lý trí. Thomas Aquinas dường như có một sứ mệnh là giải quyết mâu thuẫn khi lý trí Arsistote dường như thách thức mọi giáo điều đức tin. Ban đầu giáo hội cố gắng cấm đoán những tác phẩm này nhưng không thành công. Aquinas dành cả đời để chứng minh rằng đức tin và lý trí không phải là đối thủ mà là hai mặt của một đồn xu trên con đường tìm kiếm chân lý. Ông tạo ra một sự tổng hợp mới giữa đức tin và logic Aristotle, thiết lập một khung mới cho phép tôn giáo triết học và sau này là khoa học có thể đối thoại với nhau.
Như vậy phải mất 800 năm sau Thomas Aquinas mới thực hiện công việc mà Augustine đã bỏ sót: đưa lý trí của Aristote vào để giải cứu thần học . Aquinas đã dùng logic để chứng minh thượng đế . Nhưng liệu có quá muộn không?
800 năm đêm dài Trung cổ là cái giá quá đắt khi nền khoa học lý tính bị vùi dập, làm chậm đà phát triển của châu Âu và toàn nhân loại. Sự chuyển mình của từ một tôn giáo của sự tiến hóa nhận thức kiểu Origen sang một thiết chế quyền lực kiểu Augustine rồi mới quay lại lý tính kiểu Aquinas là một vòng lặp đầy bi kịch.
Lời Kết: cuốn sách của Han Kung củng cố trong tôi niềm tin rằng: Giáo lý Công giáo La Mã phần lớn là một sản phẩm nhân tạo do con người nhào nặn qua các cuộc chiến chính trị .
Mình tin vào Chúa nhưng là một Chúa của vũ trụ toàn năng, không phải Chúa của những kẻ dùng nỗi sợ địa ngục để thao túng. Bài Review này như một lời nhắc nhở bản thân mình rằng: Tôn giáo chỉ thực sự có giá trị khi nó không lẩn tránh khoa học nào và không cuồng tín bám vào một tín điều duy nhất nào. Đừng để cái “Tôi” và tham vọng quyền lực làm lu mờ đi ánh sáng thuần khiết của Chân lý.
Tin vào Đạo chứ không tin vào người có đạo.
-Omega+ Buddies Thảo Vương-
