Toa Lỗ Hòa Thiếp Ni - Người quan trọng nhất trong cuộc đời Hốt Tất Liệt

Nếu hỏi đâu là yếu tố giúp Hốt Tất Liệt có vị trí đặc biệt trên “vũ đài quyền lực” ở thời đại mình, thì qua “Hoàng đế của biển cả”, có thể trả lời công sức lớn nhất chính nhờ mẹ ông - Toa Lỗ Hòa Thiếp Ni.

Là con gái của một trong những bộ tộc đồng minh đời đầu của Thành Cát Tư Hãn và đã trở thành người cai quản một vùng lãnh thổ rộng lớn nhưng vẫn giữ tước hiệu khiêm tốn beki (biệt khất, đại thể tương đương với công chúa) thay vì khatun tôn quý hơn (tương đương hoàng hậu), nhiều nguồn tư liệu cho biết bà rất khiêm cung và luôn thể hiện bản thân không dính gì đến chính trị. Nhưng thực ra ngay từ rất sớm, Toa Lỗ Hòa Thiếp Ni đã chuẩn bị cho con cả Mông Kha trở thành Đại hãn và Hốt Tất Liệt trở thành một nhà cai trị tài ba ở miền bắc Trung Hoa.

Cụ thể, sau khi chồng mình qua đời, Toa Lỗ Hòa Thiếp Ni đã dạy dỗ 4 người con trai tuân thủ nghiêm ngặt pháp luật và phong tục tập quán của người Mông Cổ. Bà đã huấn luyện họ trở thành những nhà lãnh đạo và, sau khi cha họ qua đời, đã giữ họ hòa hợp như bốn con bò buộc vào cổ xe. Mặc cho những danh tiếng về tài quân sự của Mông Kha và Húc Liệt Ngột, cũng như tính khí thất thường của A Lý Bất Ca, nhưng tất cả các con đều công nhận khả năng của bà và noi theo bà trong việc tích góp sự tôn trọng và thành đạt ngày càng lớn trong giới tinh hoa Mông Cổ. Theo lời sử gia Juvaini, bà đã biến mỗi người con thành một vị Hãn "vượt trội hơn tất thảy các hoàng tử về sự khôn ngoan và sắc sảo."

Sống sót trong triều đình với các âm mưu phức tạp, bà cũng vô cùng bản lĩnh khi đã từ chối lúc Oa Khoát Đài muốn cưới mình sau khi em trai Đà Lôi qua đời. Sở dĩ đưa ra quyết định này là bởi bà không muốn những lãnh địa bao la ở miền đông Mông Cổ, Mãn Châu và bắc Trung Hoa của mình bị Oa Khoát Đài cai quản. Bà cũng nhận ra vận mệnh của Đế quốc Mông Cổ phụ thuộc vào việc ai kiểm soát Trung Hoa, do đó đã quyết tâm cùng các con trai có được vùng lãnh thổ này. “Quân tử trả thù mười năm chưa muộn”, bà lên kế hoạch giành lấy dần dần uy quyền từ Oa Khoát Đài và các hậu duệ của ông. Để thực hiện điều đó, dù nguyên nhân thực sự gây ra cái chết của người chồng Đà Lôi là gì, thì Toa Lỗ Hòa Thiếp Ni vẫn ủng hộ cách diễn giải chính thống là chồng mình đã hy sinh để cứu mạng Oa Khoát Đài, từ đó mang lại lợi thế chính trị cho bản thân và các con trai.

Cụ thể, bà đã tinh tế chỉ ra sự hy sinh chưa từng có của chồng không chỉ đáng được tôn trọng và vinh danh, mà còn cần được bù đắp. Bà khẳng định vì Đà Lôi đã qua đời trong chiến dịch chinh phục Hà Bắc ở vùng Hoa Bắc, nên bà có quyền cai quản vùng lãnh thổ đó. Với một chút do dự, có thể là do lương tâm cắn rứt hoặc lo sợ các vị thần Trung Hoa dữ tợn, Oa Khoát Đài nhanh chóng đồng ý. Đổi lại, ông lấy một phần lãnh thổ săn bắn của bà ở Mông Cổ và kiểm soát phần lớn quân đội của bà, nhưng với nguồn lực của vùng Hoa Bắc trong tay, Toa Lỗ Hòa Thiếp Ni đã giành được phần thưởng tối hậu. Lịch sử rồi sẽ cho thấy vùng Hà Bắc và phần lớn lãnh thổ Trung Hoa ở phía bắc sông Hoàng Hà, bao gồm cả cố đô của nhà Kim là Trung Đô, đã được bà kiểm soát để chuyển giao cho Hốt Tất Liệt.

Với Hốt Tất Liệt, ngay từ lúc nhỏ, bà đã cố hết sức để giáo dục cậu theo hướng rất khác. Cụ thể, từ sớm, Hốt Tất Liệt đã được làm quen với triết học, các vấn đề học thuật cũng như nhiều khía cạnh thần bí của Phật giáo và sự mê tín. Trong triều đình du mục đa sắc tộc của mẹ, Hốt Tất Liệt còn được nghe nhiều ngôn ngữ khác nhau - tiếng Trung, tiếng Duy Ngô Nhĩ, tiếng Tây Tạng, thậm chí cả những lời khấn vái tế lễ bằng tiếng Syriac, thứ ngôn ngữ Aramai cổ xưa dùng cho tôn giáo của mẹ... Sử sách ghi lại ông thích trò chuyện về tôn giáo, triết lý... thay vì bàn bạc về các trận chiến.

Mẹ của Hốt Tất Liệt có thể nói là người thực sự quan tâm đến sự phát triển của con và thay vì cố gắng thay đổi con trai, bà lại khuyến khích con theo đuổi những sở thích riêng. Theo Weatherford, Toa Lỗ Hòa Thiếp Ni đã sắp đặt một vai trò đặc biệt cho Hốt Tất Liệt, vì vợ chồng bà có trọng trách cai quản những vùng lãnh thổ rộng lớn ở miền bắc Trung Hoa và cũng vì ngay từ đầu bà đã nhận thức được rằng càn quét, cướp bóc và chinh phục sẽ không đem lại lợi lộc lâu dài; bởi người Mông Cổ cần biết cách quản lý những vùng đất họ đã chinh phục. Giống như việc giết một con bò cái có thể cung cấp thịt cho một bữa tiệc, nhưng giữ lại nó có thể cho ra sữa trong tương lai. Là một phụ nữ nhạy bén, bà biết rằng có một người con thông thuộc nền văn hóa và giáo dục Trung Hoa sẽ đem lại lợi ích trong việc cai quản những vùng đất đó - đặc biệt là khi quân Mông Cổ chinh phục được miền Hoa Nam. Và đúng như vậy, ngoài ông nội Thành Cát Tư Hãn, Hốt Tất Liệt sẽ chứng tỏ bản thân là người thông minh và thành công nhất trong toàn bộ hoàng tộc Mông Cổ.

Việc Toa Lỗ Hòa Thiếp Ni chọn lối giáo dục Trung Hoa cho con trai là điều chưa từng có tiền lệ trong triều đình Mông Cổ. Bởi lẽ nếu Trung Hoa dựa vào triết học cổ điển để chỉ lối cho các nguyên tắc cơ bản; thì người Mông Cổ thì dựa vào quan sát thực nghiệm. Việc người Mông Cổ khước từ Nho giáo và những tác phẩm kinh điển Trung Hoa bắt nguồn từ một thực tế đơn giản: hàng triệu nông dân và cư dân thành thị đã được giáo dục trong các giáo lý cổ điển của Trung Hoa đã bị khuất phục bởi một lực lượng nhỏ người Mông Cổ du mục, với học vấn không nhiều hơn một tập hợp các câu tục ngữ cùng tài quan sát và phân tích của chính họ. Từ những điều trên tác giả khẳng định: “Tuy Hốt Tất Liệt là chủ đề của cuốn sách này, nhưng chính bà là người đã đi bước đầu tiên để Trung Hoa dưới thời cai trị của người Mông Cổ có thể kiểm soát mặt biển”.

Về cuộc đời riêng, bà cũng chính là người đã tổ chức một cuộc thám hiểm đường sông từ căn cứ ở miền bắc Trung Hoa để theo con đường phía tây xuôi từ núi Burkhan Khaldun và quay về phía bắc để vượt qua Siberia qua hồ Baikal, hồ nước ngọt sâu nhất hành tinh, và rộng đến mức tưởng như là một biển nội lục. Theo ghi chép của sử gia Rashid al-Din, đoàn thám hiểm bao gồm một myangan (tức 1.000 người) được tổ chức thành ba đơn vị với chỉ huy chính là những gia binh của bà. Từ hồ Baikal ở Siberia, đoàn thám hiểm xuôi theo sông Angara, chảy qua nơi mà ngày nay là thành phố Irkutsk, ra sông Yenisei và tiến ra vùng Bắc Cực (được người Mông Cổ biết đến là biển Bạc). Biết rằng khu vực này chưa có các thành thị và nông nghiệp, đoàn thám hiểm đã tìm kiếm tài nguyên thiên nhiên, nhất là bạc, thứ đã trở thành kim loại quý cơ bản của nền kinh tế Mông Cổ. Đoàn thám hiểm được cho là đã thu được lợi nhuận đáng kể dù cho lượng bạc tích lũy không được thống kê rõ.

Tuy ngày nay Toa Lỗ Hòa Thiếp Ni không được nhớ đến rộng rãi, nhưng những người quan sát đương thời từ châu Âu và Ba Tư đến Trung Hoa đều ca tụng bà là một trong những người phụ nữ xuất chúng của thời đại bấy giờ. Các tác giả Hồi giáo, Do Thái lẫn Kitô giáo đều đồng lòng tôn vinh bà. Giovanni da Pian del Carpini, sứ thần của Giáo hoàng Innocent IV tại triều đình Mông Cổ đã mô tả bà trong “Ystoria Mongalorum” (“Lịch sử người Mông Cổ”) là người "rất được tôn quý, đến mức trong lòng người Mông Cổ chỉ xếp sau hoàng hậu”. Còn Rashid al-Din đã ghi lại như sau: "Sự khôn ngoan và thận trọng của bà cùng với danh tiếng về những lời khuyên và sự sáng suốt lan tỏa khắp nơi, và không ai dám phản bác lời bà." Trong khi đó nhà chép sử tiếng Syriac là Gregory Bar Hebraeus đã so sánh bà với Thánh Helena, Nữ hoàng La Mã và là mẫu thân của Constantine Đại đế. Trong tác phẩm “Sử ký”, ông đã phỏng theo một bài tụng ca nổi tiếng: "Nếu có thể thấy trong giới nữ một người phụ nữ khác như thế này, tôi có thể thốt lên rằng giới nữ vượt xa giới nam."