Về Will Durant và Edgar Morin: Từ bài học lịch sử đến ý thức bất định

Will Durant qua những công trình như "những bài học của lịch sử" tiếp cận lịch sử với niềm tin vào tính liên tục của bản tính con người và những quy luật tương đối ổn định của đời sống xã hội. Ông cho rằng dù bối cảnh thay đổi con người vẫn bị chi phối bởi những động lực quen thuộc: quyền lực, kinh tế, chiến tranh, đạo đức.

Edgar Morin lại tiếp cận lịch sử từ một nền tảng hoàn toàn khác: tư duy phức hợp. Đối với ông lịch sử không phải là chuỗi sự kiện có thể giản lược thành quy luật mà là một hệ thống mở, nơi vô số các tương tác theo cách phi tuyến tính. Một biến cố nhỏ có thể tạo ra hậu quả khổng lồ; những quyết định hợp lý trong ngắn hạn có thể dẫn đến thảm họa trong dài hạn. Trong bối cảnh đó, việc rút ra "bài học lịch sử" trở nên đầy rủi ro, bởi chính cách ta hiểu quá khứ đã bị giới hạn bởi góc nhìn hiện tại.

Nếu Durant đặt niềm tin vào khả năng tích lũy trí tuệ của nhân loại, thì Morin nhấn mạnh giới hạn không thể vượt qua của tri thức. Durant xem sai lầm như điều có thể được giảm thiểu nếu con người học từ quá khứ. Morin thì cho rằng sai lầm là hệ quả tất yếu của việc hành động trong điều kiện bất định. Con người không chỉ lặp lại sai lầm vì thiếu hiểu biết mà còn vì thế giới luôn thay đổi theo cách vượt quá khả năng dự đoán. Do đó, vấn đề không phải là loại bỏ sai lầm, mà là nhận thức được tính không thể tránh khỏi nó.

Durant và Morin không phủ nhận lẫn nhau; họ bổ sung cho nhau ở hai tầng khác nhau của nhận thức. Durant cung cấp cho ta một bức tranh rộng lớn về văn minh nhân loại, giúp ta nhận ra những khuynh hướng dài hạn và ý nghĩa của lịch sử. Morin ngược lại ông buộc ta phải nghi ngờ chính những khuynh hướng đó, nhắc nhở rằng mọi mô hình đều có giới hạn và mọi tiềm ẩn đều có rủi ro.

Có thể nói, nếu chỉ đọc Durant ta dễ rơi vào ảo tưởng rằng mình đã hiểu lịch sử đủ để dự đoán tương lai. Nếu chỉ đọc Morin ta có thể đánh mất cảm giác định hướng và rơi vào hoài nghi triệt để. Nhưng khi đặt hai người cạnh nhau một cách đọc trưởng thành hơn xuất hiện: sử dụng những bài học của Durant như bản đồ, đồng thời giữ tinh thần hoài nghi của Morin để không nhầm bản đồ với thực tại.

Durant cho ta hy vọng rằng hành trình ấy có hướng đi, Morin nhắc ta rằng hành trình ấy không bao giờ có điểm kết thúc.

-Thảo Vương-